Teoman Han

(MÖ 220 – MÖ 209)

Büyük Hun (Asya Hun) Devleti’nin Kurucusu ve İlk Hükümdarı

Teoman Han, Büyük Hun (Asya Hun) Devleti’nin kurucusu ve ilk hükümdarı olarak Türk tarihinin bilinen ilk siyasi teşkilatlanmasını gerçekleştiren devlet adamıdır. Çin kaynaklarında adı Touman (Tuman) olarak geçen Teoman, MÖ 3. yüzyılda Orta Asya bozkırlarında yaşayan Hun (Şyung-nu / Xiongnu) boylarını ilk kez merkezi bir siyasi otorite altında toplamayı başarmıştır.

Konu Başlıkları

Hun hükümdarları için Çin yıllıklarında kullanılan “Chanyu” (Tanhu) unvanı, Türk devlet geleneğinde daha sonra ortaya çıkacak olan “Kağan” unvanının karşılığı olarak değerlendirilmektedir. Teoman, Hun hükümdarı Tuvu Tanhu’nun (Tuvu Bey) oğlu olup, tarihte bilinen ilk Hun imparatorluk teşkilatlanmasını kuran lider olarak kabul edilmektedir. MÖ 220 yılında Hun boylarının başına geçerek ilk Tanhu sıfatıyla hükümdarlığını ilan etmiş ve böylece Büyük Hun Devleti’nin temellerini atmıştır.

Teoman döneminde Kuzey Çin ve Orta Asya coğrafyası, göçebe ve yarı göçebe birçok topluluğun hâkimiyet mücadelesine sahne olmaktaydı. Özellikle Donghular (Doğu Barbarları) ve Yüeçiler gibi güçlü bozkır konfederasyonları bölgede önemli siyasi aktörlerdi. Aynı dönemde Çin’de Qin Hanedanı’nın kurucusu olan Qin Shi Huang, kuzey sınırlarını güvence altına almak amacıyla General Meng Tian komutasında yaklaşık 300.000 kişilik bir orduyu Hun topraklarına sevk etmiş ve bu askerî harekât sonucunda birçok göçebe topluluğu kuzeye doğru sürmüştür.

Teoman, güçlü bir bozkır lideri olmasına rağmen bu büyük Çin seferine karşı koymakta zorlanmış ve Hun boylarıyla birlikte Sarı Irmak havzasından çekilmek zorunda kalmıştır. Ancak Meng Tian’ın ölümünün ardından Hunlar yeniden eski yerleşim bölgelerine dönmüş ve bölgede siyasi denge yeniden şekillenmiştir.

Teoman’ın en büyük oğlu olan Mete, devletin veliahtı olarak görülmekteydi. Ancak Teoman’ın diğer eşinden olan oğlunu tahta geçirmek istemesi üzerine, Mete’nin Yüeçiler’e rehin olarak gönderildiği bilinmektedir. Çin yıllıklarında yer alan bilgilere göre Teoman, Mete Yüeçiler’in yanında rehin bulunduğu sırada ani bir saldırı düzenlemiş ve bu durum Mete’nin hayatını tehlikeye atmıştır.

Daha sonra Yüeçiler’in elinden kurtulmayı başaran Mete, Hun ülkesine geri dönmeyi başarmıştır. Bu olay Çin yıllıklarında şu şekilde aktarılmaktadır:

“Teoman’ın adı Mete olan büyük bir oğlu vardı. Daha sonra Teoman başka bir hanımından bir erkek çocuk sahibi daha oldu. Artık Mete’yi ortadan kaldırmak ve yerine küçük oğlunu varis yapmak istiyordu. Bu yüzden o, Mete’yi Yüe-çiler’e rehin olarak gönderdi. Mete Yüe-çiler’in yanında rehin bulunduğu sırada, Teoman ansızın Yüe-çiler’e saldırdı. Bu sebepten Yüe-çiler Mete’yi öldürmek istediler; ancak Mete iyi bir at aldı ve memleketine kaçtı. Teoman, oğlunun kabiliyetini takdir etti ve idaresine on bin atlı askerden oluşan büyük bir birlik verdi.”

Bu gelişmelerin ardından Mete’nin Hun ülkesine dönüşü ve askerî kabiliyetini göstermesi üzerine Teoman tarafından kendisine bağlı 10.000 kişilik süvari birliği verilmiştir. Ancak ilerleyen süreçte Mete, kendisine bağlı kuvvetlerle babasına karşı bir darbe gerçekleştirmiş ve MÖ 209 yılında meydana gelen bu olay sonucunda Teoman, eşi ve veliaht olarak belirlemek istediği küçük oğlu ile birlikte öldürülmüştür.

Teoman’ın hükümdarlığı, Hun Devleti’nin kuruluş ve teşkilatlanma sürecini kapsaması bakımından Türk devlet geleneğinin ilk kurumsal aşaması olarak değerlendirilmektedir. Onun oluşturduğu siyasi birlik ve idari yapı, Mete Han döneminde geliştirilecek olan askerî ve idarî sistemin temelini teşkil etmiş ve Büyük Hun Devleti kısa sürede tarihin ilk büyük Türk İmparatorluğu haline gelmiştir.

Kaynakça

Sima Qian, Shiji (Records of the Grand Historian), Çev. Burton Watson, Columbia University Press, 1993.
Beckwith, Christopher I., Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present, Princeton University Press, 2009.
Yap, Joseph P., Wars With The Xiongnu: A Translation from Zizhi Tongjian, AuthorHouse, 2009.
Rehber Ansiklopedisi
Tekin Gün, “Hun Ata’sı Tuvu Bey”, Mootol: Türk Dünyası, 2020.

Ahmet Koç
Türk Tarih Araştırmacısı
www.devletialiyyei.com