“Böyle Bir Evladın Babası Ne Bahtiyardır”: Cengiz Han’ı Hayran Bırakan Celâleddin Hârizmşah

Celâleddin Harzemşah, Moğol istilasının Türk ve İslâm dünyasını kasıp kavurduğu bir dönemde, Cengiz Han’ın karşısına korkusuzca çıkan hükümdarların başında Celâleddin Hârizmşah geliyordu. Yenilgiler, ihanetler ve imkânsızlıklarla çevrili hayatı boyunca mücadeleden vazgeçmeyen Celâleddin, gösterdiği cesaretle yalnız kendi halkının değil, düşmanlarının da takdirini kazandı.

Konu Başlıkları

Onun adı, özellikle 1221 yılında Sind Nehri kıyısında yaşanan destansı mücadeleyle tarihe geçti.

Hârizmşahlar Devleti’nin Son Hükümdarı

Asıl adı Mengübertî olan Celâleddin’in doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Babası Hârizmşah Alâeddin Muhammed, annesi ise Ayçiçek Hatun’dur.

Celâleddin, devrin önde gelen hocalarından eğitim aldı ve genç yaşlarından itibaren devlet yönetimiyle askerlik alanında yetiştirildi. Babası tarafından Gazne merkez olmak üzere Gûr, Herat, Garcistan ve Sicistan bölgelerine melik tayin edildi.

Ancak Hârizmşahlar sarayında güçlü bir nüfuza sahip olan büyükannesi Terken Hatun, Celâleddin yerine annesi Kanklı-Kıpçak kökenli olan Uzlagşah’ın veliahtlığını destekliyordu.

Moğolların 1220 yılında Hârizm ülkesini istilaya başlamasının ardından Alâeddin Muhammed, Hazar Denizi’ndeki Âbeskûn adalarından birine sığındı. Ölümünden kısa süre önce eski kararını değiştirerek Celâleddin’i veliaht ilan etti.

Babasının Aralık 1220’de ölmesi üzerine Celâleddin, Hârizmşahlar Devleti’nin son hükümdarı oldu. Fakat tahta çıktığı sırada devlet parçalanmak üzereydi. Başşehir Gürgenç kuşatma altındaydı; Horasan ve Mâverâünnehir’deki önemli şehirler birer birer Moğolların eline geçiyordu.

Üstelik bazı kumandanlar ve kardeşleri Celâleddin’i öldürmek amacıyla bir komplo hazırlamıştı. Durumdan haberdar edilen Celâleddin, Timur Melik kumandasındaki yaklaşık 300 süvariyle Gürgenç’ten ayrılarak Horasan’a yöneldi.

Gazne’de Yeniden Doğan Direniş

Celâleddin Hârizmşah, Moğol kuvvetleri arasından geçerek Gazne’ye ulaşmayı başardı. Burada halk tarafından büyük bir sevinçle karşılandı.

Hârizmli askerlerin yanı sıra Halaç, Karluk ve Türkmen kuvvetlerinin de kendisine katılmasıyla yeniden güçlü bir ordu kurdu. Devleti büyük ölçüde yıkılmış olmasına rağmen Moğol istilasına karşı yeni bir direniş merkezi meydana getirdi.

Celâleddin önce Veliyon Kalesi’ni kuşatan Moğol kumandanları Tekecük ve Molghor’un kuvvetlerine saldırarak onları bozguna uğrattı.

Bu yenilginin haberini alan Cengiz Han, Şiki Kutugu Noyan kumandasında yeni bir orduyu Celâleddin’in üzerine gönderdi.

Pervân’da Moğollara Ağır Darbe

İki ordu 1221 yılında, bugünkü Afganistan sınırları içerisinde bulunan Pervân’da karşılaştı.

Celâleddin Hârizmşah, savaş alanının şartlarını ve ordusundaki birliklerin özelliklerini dikkatli biçimde değerlendirdi. Askerlerine uygun savaş düzeni aldırarak Moğol ordusunun hareket kabiliyetini sınırlandırdı.

Şiddetli mücadele sonunda Şiki Kutugu Noyan’ın kumandasındaki Moğol ordusu ağır bir yenilgiye uğradı.

Pervân Zaferi, Moğol istilasının başlamasından sonra Cengiz Han’ın kuvvetlerinin uğradığı en önemli mağlubiyetlerden biri oldu. Bu başarı, Moğolların yenilmez olmadığını göstererek istilaya uğrayan bölgelerde büyük bir ümit meydana getirdi.

Fakat zaferin ardından ele geçirilen ganimetlerin paylaşılması sırasında Celâleddin’in kumandanları arasında anlaşmazlık çıktı. Tartışmalar büyüyünce ordunun önemli bir bölümü Celâleddin’den ayrıldı.

Kazanılan büyük zaferin ardından yaşanan bu parçalanma, yaklaşmakta olan Cengiz Han karşısında Hârizmşah ordusunu son derece güçsüz bıraktı.

Cengiz Han’ın Takibi

Pervân’daki yenilgiyi öğrenen Cengiz Han, ordusunun başında bizzat Celâleddin’in üzerine yürüdü.

Celâleddin, azalan kuvvetleriyle Cengiz Han’ın büyük ordusuna karşı koymasının mümkün olmadığını görerek Hindistan’a geçmeye karar verdi. Kalan askerleri ve maiyetiyle birlikte Sind Nehri’ne doğru çekilmeye başladı.

Ancak Cengiz Han büyük bir hızla ilerleyerek Celâleddin’e nehir kıyısında yetişti.

Sind Nehri Kıyısındaki Son Direniş

İki ordu 26 Kasım 1221 tarihinde Sind Nehri kıyısında karşılaştı.

Sayısal üstünlüğe sahip olan Moğol ordusu, Hârizmşah kuvvetlerini çember içine aldı. Celâleddin, askerlerinin azlığına rağmen teslim olmayı reddetti ve ordusunun başında Moğol merkezine güçlü bir hücum düzenledi.

Hârizmşah askerlerinin saldırısı karşısında Moğol merkez kuvvetleri geri çekilmeye başladı. Celâleddin savaşı kazanabilecek bir duruma yaklaşmışken Cengiz Han, ihtiyatta tuttuğu yaklaşık 10.000 kişilik seçkin kuvveti savaş alanına sürdü.

Bu müdahale savaşın gidişatını değiştirdi. Sayıca azalan Hârizmşah ordusu kuşatıldı ve büyük kayıplar verdi.

Ordusunun dağıldığını gören Celâleddin, Moğollara esir düşmek yerine atını yüksek bir yamaçtan Sind Nehri’nin azgın s sularına sürdü. Kılıcı, yayı ve zırhıyla birlikte nehre atlayan Celâleddin, güçlü akıntıyı aşarak karşı kıyıya ulaşmayı başardı.

“Böyle Bir Evladın Babası Ne Bahtiyardır”

Celâleddin’in atıyla nehre atlayarak karşı kıyıya geçişini Cengiz Han da bulunduğu yerden izliyordu.

Dönemin önemli tarihçilerinden Atâ Melik Cüveynî’nin aktardığına göre Cengiz Han, askerlerinin Celâleddin’e ok atmasını engelledi. Ardından oğullarına dönerek:

“Bir baba böyle bir oğula sahip olduğu için bahtiyardır.”

anlamındaki sözünü söyledi.

Bu ifade, Celâleddin’in yalnız kendi askerleri tarafından değil, çağının en güçlü hükümdarlarından biri olan Cengiz Han tarafından da takdir edildiğini göstermektedir.

Halk arasında yaygınlaşan “Dünyaya hükmetmek için bana böyle bir evlat gerekli” sözü ise tarihî rivayetin zaman içerisinde genişletilmiş ve destanlaştırılmış biçimidir.

Celâleddin’in karşı kıyıya ulaştıktan sonra kılıcını kaldırarak Cengiz Han’ı teke tek mücadeleye çağırdığı anlatısı da güvenilir tarihî kaynaklar tarafından doğrulanmamaktadır.

Buna rağmen Sind Nehri’ne atlayışı, esareti kabul etmeyen bir hükümdarın cesaretini gösteren en unutulmaz tarihî hadiselerden biri olmuştur.

Hindistan’dan İran’a Dönüş

Celâleddin, Sind Nehri’ni geçtikten sonra bir süre Hindistan’da kaldı. Burada yeniden kuvvet toplamaya ve kendisine yeni bir hâkimiyet alanı kurmaya çalıştı.

Delhi Sultanı Şemseddin İltutmış ve bölgedeki diğer hükümdarlarla temas kurdu. Ancak Hindistan’da kalıcı bir devlet düzeni oluşturamadı.

1224 yılının başlarında Hindistan’dan ayrılarak İran’a döndü. Kirman hâkimi Barak Hâcib kendisine bağlılığını bildirdi. Celâleddin daha sonra kardeşi Gıyâseddin Pîrşahah’ı mağlup ederek Irak-ı Acem, Fars ve İran İran’ın önemli bir bölümünde hâkimiyet kurdu.

Azer Azerbaycan ve Gürcistan Seferleri

Celâleddin Hârizmşah, 1225 yılında Merâga’yı ve ardından Tebriz’i ele geçirdi. Azerbaycan ile Arrân bölgelerini hâkimiyeti altına aldıktan sonra Tebriz’i devletinin başşehri yaptı.

Daha sonra Gürcistan üzerine yürüdü. Kerbî’de Gürcü ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Seferlerini devam ettirerek Tiflis’i ele geçirdi.

Celâleddin’in Hindistan’dan dönerek İran, Azerbaycan ve Kafkasya’da yeniden güçlü bir devlet kurması, onun askerî ve siyasî kabiliyetinin önemli göstergelerinden biridir.

Ancak yalnız Moğollarla değil; Abbâsî Halifeliği, Gürcüler, Eyyûbîler ve Anadolu Selçuklu Devleti ile de mücadeleye girişmesi, Moğol tehlikesine karşı kurulabilecek büyük bir ittifakı engelledi.

Ahlat ve Yassıçemen Savaşı

Celâleddin Hârizmşah ile Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad arasındaki ilişkiler başlangıçta dostane bir şekilde ilerledi. İki hükümdar, Moğol tehlikesine karşı iş birliği yapmak amacıyla birbirlerine mektuplar gönderdi.

Fakat Celâleddin’in Ahlat üzerindeki ısrarı ilişkilerin bozulmasına sebep oldu. Uzun süren kuşatmanın ardından Ahlat, Nisan 1230’da Hârizmşah kuvvetlerinin eline geçti.

Bunun üzerine Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad ile Eyyûbî hükümdarı el-Melikü’l-Eşref, Celâleddin’e karşı ittifak kurdu.

İki tarafın kuvvetleri Ağustos 1230’da Yassıçemen’de karşılaştı. Şiddetli mücadele sonunda Hârizmşah ordusu ağır bir yenilgiye uğradı.

Yassıçemen yenilgisi, Celâleddin’in siyasî ve askerî gücünü büyük ölçüde kırdı. Hârizmşah kuvvetlerinin zayıflaması, Moğolların İran ve Anadolu yönündeki ilerleyişini de kolaylaştırdı.

Son Mücadelesi ve Ölümü

Yassıçemen yenilgisinin ardından toparlanmaya çalışan Celâleddin, Moğol kuvvetlerinin yeni saldırısıyla karşılaştı.

1231 yılında Dicle Köprüsü civarında uğradığı gece baskınında ordusu dağıldı. Maiyetindeki askerlerin büyük bölümü öldürüldü veya farklı bölgelere kaçtı.

Celâleddin ise Âmid, bugünkü Diyarbakır çevresindeki dağlık bölgeye çekildi.

Ölümü hakkında kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır. Celâleddin’in yakınında bulunmuş olan tarihçi Nesevî’ye göre Moğol süvarileri tarafından takip edilen hükümdar, sığındığı dağlık bölgede karşılaştığı eşkıya tarafından öldürüldü.

Atâ Melik Cüveynî ise Celâleddin’in geceyi geçirmek için konakladığı sırada elbiselerini çalmak isteyen kişiler tarafından kimliği bilinmeden öldürüldüğünü aktarır.

Celâleddin Hârizmşah’ın 1231 yılındaki ölümüyle Hârizmşahlar Devleti fiilen sona erdi.

Ancak halk uzun süre onun öldüğüne inanmadı. Celâleddin’in yeniden ortaya çıkacağına dair söylentiler yayıldı. Adı, ölümünden yıllar sonra bile Moğollar arasında endişe uyandırmaya devam etti.

Türk-İslâm Tarihinin Ölümsüz Kahramanı

Celâleddin Hârizmşah kusursuz bir devlet adamı değildi. Bazı siyasî kararları, çevresindeki devletlerle gereksiz mücadelelere girişmesi ve kalıcı ittifaklar kuramaması gücünü zayıflattı.

Buna karşılık cesareti, askerî kabiliyeti ve Moğol istilasına karşı gösterdiği direniş tartışılmazdır.

Kendisini Büyük Selçuklu mirasının devamı olarak gören Celâleddin, Türk-İslâm tarihinin en cesur ve bahadır hükümdarlarından biri kabul edildi. Moğollara karşı verdiği mücadeleyle İslâm dünyasını savunan büyük bir kahraman olarak tanındı.

Nâmık Kemal, Celâleddin Harzemşah adlı tiyatro eserinde onu bu yönüyle işledi.

Özbek şair, romancı ve dramaturg Erkin Samandar da Celâleddin’i konu alan tiyatro ve roman eserleri kaleme aldı. Samandar’ın Sulton Jaloliddin adlı romanı 2007 yılında yayımlandı.

Celâleddin Hârizmşah’ın hayatı, Türkistan’dan Hindistan’a, İran’dan Azerbaycan ve Anadolu’ya uzanan büyük bir mücadele destanıdır.

Celâleddin Hârizmşah’a Atfedilen Rubai

Farsça şiir söyleme kabiliyetine sahip olduğu belirtilen Celâleddin Hârizmşah’a şu rubai nispet edilmektedir:

Der rezm çu âhenîm ü der bezm çu mûm
Ber dost mübârekîm ü ber düşmen şûm

Türkçe anlamı:

Savaşta demir gibiyiz, mecliste mum;
Dosta kut getirir, düşmana uğursuz oluruz.

Celâleddin Hârizmşah, büyük bir devletin yıkıntıları arasından yeniden ayağa kalkmış; çağının en güçlü ordusuna karşı boyun eğmeden mücadele etmişti.

Sind Nehri’ne atlayışı yalnızca bir kaçış değil, esareti reddeden bir Türk hükümdarının tarihe bıraktığı ölümsüz cesaret sahnesiydi.

Kaynakça

Muhammed b. Ahmed en-Nesevî, Sîret-i Celâleddîn-i Mingburnî.
Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ.
İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Târîh, XII. Cilt.
Aydın Taneri, “Celâleddin Hârizmşah”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 7, İstanbul 1993, s. 248-250.
İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1956.
Osman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1958.
Osman Gazi Özgüdenli, “Hârezmşâh Hükümdarlarına Ait Farsçaça Şiirler”, Marmara Türkiyat Araştırmalarımaları Dergisi, Cilt 2, Sayı 2, s. 25-51.
Erkin Samandar, Sulton Jal Jaloliddin, G‘afur G‘ulom Yayınları, 2007.
Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, [ The History of the World-Conqueror, İngilizce tercüme: John Andrew Boyle, Manchester University Press, 1958.