Gevher Nesibe Sultan

Gevher Nesibe Sultan, Selçuklu Hükümdarı II. Kılıçarslan’ın kızı olup, Anadolu Selçuklu tarihinin en önemli kadın şahsiyetlerinden biridir. Yaklaşık XII. yüzyılın sonlarında doğmuş, 1204 yılında Kayseri’de vefat etmiştir. Onun adı, yalnızca bir sultan kızı olarak değil; aynı zamanda dünyanın ilk tıp merkezi kabul edilen bir külliyenin ilham kaynağı olarak tarihe geçmiştir.

Bu çalışma, Selçuklu medeniyetinin ilim ve merhamet temelli anlayışını temsil eden bu büyük şahsiyeti ele almak amacıyla Ahmet Koç – Türk Tarihi Araştırmacısı tarafından hazırlanmıştır.

Hayatı

Gevher Nesibe Sultan, Selçuklu sarayında yetişmiş, zarif ve derin ruhlu bir sultan olarak bilinmektedir. Rivayete göre sarayın başsipahisine gönül vermiş; ancak bu evliliğe ağabeyi Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev karşı çıkmıştır.

Hükümdar, başsipahiyi savaşa göndermiş; kumandan savaşı kazanmasına rağmen ağır yaralanmış ve bir süre sonra hayatını kaybetmiştir. Bu olay Gevher Nesibe Sultan’ı derinden sarsmış, büyük bir üzüntüye kapılmıştır.

Bu acının ardından verem hastalığına yakalanan Gevher Nesibe Sultan’ın durumu giderek ağırlaşmıştır. Ağabeyi Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev, kardeşinin bu haline büyük bir pişmanlıkla yaklaşmış ve ölüm döşeğinde ondan son dileğini sormuştur.

Gevher Nesibe Sultan, tarihe geçen şu vasiyeti dile getirmiştir:

“Ben çaresiz bir derde düştüm. Kurtulmam olanaksız. Hiçbir hekim derdime çare bulamadı. Eğer dilersen, benim malvarlığımla bir şifahane yaptır. Bu şifahanede hem hastalar tedavi edilsin hem de hekimler yetişsin. Kimseye para sorulmasın. Burası benim adıma bir vakıf olsun.”

Bu sözler, onun yalnızca bir sultan değil; aynı zamanda ileri görüşlü bir medeniyet insanı olduğunu göstermektedir.

1204 yılında vefat eden Gevher Nesibe Sultan, yaptırılmasını vasiyet ettiği külliyenin içinde yer alan türbeye defnedilmiştir.

Şifaiye ve Gıyasiye Medresesi

Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev, kardeşinin vasiyetini yerine getirerek 1204 yılında Kayseri’de bu büyük külliyenin inşasını başlatmıştır. Yapı 1206 yılında tamamlanarak hizmete açılmıştır.

Külliye iki ana bölümden oluşmaktadır:

  • Şifaiye (Darüşşifa) → Hastaların tedavi edildiği bölüm
  • Gıyasiye Medresesi → Tıp eğitiminin verildiği bölüm

Bu yönüyle yapı, bazı kaynaklara göre dünyanın ilk tıp fakültesi ve hastanesini birlikte barındıran merkezidir.

Külliye, halk arasında:

  • Çifte Medrese
  • Kayseri Darüşşifası
  • Şifahatun Medresesi
  • Kayseri Tıbbiyesi

gibi farklı isimlerle anılmıştır.

Tıp Eğitimi ve İşleyişi

XIII. yüzyılda burada eğitim:

  • Medresede teorik eğitim
  • Şifahanede pratik (klinik) eğitim

şeklinde yürütülmüştür.

Eğitimde okutulan eserler:

  • İbn Sînâ
  • Ebû Bekir er-Râzî
  • Hipokrat
  • Galen

gibi dönemin en önemli tıp otoritelerinin eserleridir.

Burada yetişen veya görev yapan önemli isimler:

  • Abdüllatif el-Bağdâdî
  • Kutbüddin Şîrâzî
  • Ekmeleddin en-Nahcuvânî
  • İbrahim Gazanfer
  • Ali Sivâsî

Mimari Özellikler

Külliye, Selçuklu mimarisinin en önemli örneklerinden biridir.

  • İki yapı bitişik halde inşa edilmiştir
  • Avlulu ve dört eyvanlı plan şemasına sahiptir
  • Taçkapısı geometrik ve sembolik süslemelerle bezlidir
  • Tıbbı simgeleyen yılan figürü dikkat çekicidir

Şifahanede:

  • Hasta odaları
  • Ameliyathaneler
  • Eczane alanı
  • Hamam

bulunmaktadır.

Bazı odaların karanlık olması, ışığa duyarlı ilaçların hazırlandığını düşündürmektedir.

Vakfiyesi ve İşleyişi

Vakfiyesi tam olarak günümüze ulaşmamış olsa da, tahrir defterlerinden önemli bilgiler elde edilmiştir

Vakfa ait:

  • 3 köy
  • Mezraalar
  • Hamam
  • Arsalar

bulunduğu ve yıllık gelirinin oldukça yüksek olduğu bilinmektedir.

Öğrencilere günlük harçlık verilmesi, Selçukluların eğitime verdiği önemi göstermektedir.

Sonraki Dönemler ve Günümüz

Külliye Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam etmiş ve çeşitli onarımlar görmüştür.

  • 1669 → İlk büyük onarım
  • 1955 → 750. yıl restorasyonu
  • 1980 → Müze haline getirilmiştir

Bugün yapı:

👉 Erciyes Üniversitesi Tıp Tarihi Müzesi olarak hizmet vermektedir.

İsminin Verildiği Yerler

  • Kayseri’de Gevher Nesibe semti
  • Erciyes Üniversitesi Hastanesi
  • NASA tarafından Venüs’te bir tepe
  • Gevher Nesibe Sağlık Eğitim Enstitüsü

KAYNAKÇA (TAM)

Büyük Larousse (1986)
Yeni Rehber Ansiklopedisi (Türkiye Gazetesi, 1993)
TDV İslam Ansiklopedisi (2002)
Ana Britannica (2005)
İhsan Işık / Ünlü Kadınlar (2013)

TK, Defter-i Mufassal-ı Livâ-yı Kayseriyye, nr. 136
TK, Defter-i Evkāf-ı Livâ-yı Konya, nr. 565, 584
Halil Ethem, Kayseri Şehri
A. Gabriel, Monuments Turcs d’Anatolie
A. Süheyl Ünver, Selçuk Tababeti
Afet İnan, Gevher Nesibe Şifaiyyesi
Bedii N. Şehsuvaroğlu
Kazım İsmail Gürkan
Kemal Göde
Oktay Aslanapa
Ahmet Hulusi Köker
Turhan Baytop
Mahmut Akok
Arslan Terzioğlu
Refet Yinanç
D. Brandenburg

Ahmet Koç

Türk Tarihi Araştırmacısı
www.devletialiyyei.com