Bezmiâlem Valide Sultan
Bezmiâlem Valide Sultan (yaklaşık 1807 – 2 Mayıs 1853), Osmanlı Padişahı II. Mahmud’un eşi ve Sultan Abdülmecid’in annesi olarak Osmanlı tarihinin en mühim, en hayırsever ve en tesirli valide sultanlarından biri olarak temayüz etmiştir. “Bezm-i Âlem” yani “dünya meclisi” anlamına gelen ismi, onun yalnızca saray içinde değil, devlet ve toplum hayatında da ne derece merkezi bir konumda bulunduğunu açıkça göstermektedir.
Bu çalışma, Osmanlı’nın vakıf medeniyetini şekillendiren bu mühim şahsiyeti ele almak amacıyla Ahmet Koç – Türk Tarihi Araştırmacısı tarafından hazırlanmıştır.
Hayatı
Bezmiâlem Valide Sultan’ın doğum yeri ve doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak tarihî kaynaklar onun küçük yaşta Kafkasya’dan, büyük ihtimalle Gürcü asıllı olarak saraya getirildiğini göstermektedir. Saray terbiyesi ile yetiştirilen Bezmiâlem, yalnızca bir câriye değil; ileride devlet işlerinde söz sahibi olacak bir şahsiyet olarak yetiştirilmiştir.
Saray eğitimi sürecinde dinî bilgiler, saray adabı ve devlet düzenine dair önemli bir birikim kazanmış; bu yönüyle kısa sürede dikkat çekmiştir. Sultan II. Mahmud’un hanımları arasına girerek saray içindeki konumunu güçlendirmiştir.
25 Nisan 1823 tarihinde Şehzade Abdülmecid’i dünyaya getirmesi, onun hayatında bir dönüm noktası olmuştur. Bu doğumla birlikte “ikinci kadın” mertebesine yükselmiş ve saray içindeki nüfuzu artmıştır.
1839 yılında Sultan II. Mahmud’un vefatı üzerine henüz 16 yaşında olan Abdülmecid tahta çıkmış ve bu durum Bezmiâlem Valide Sultan’ı devletin en güçlü kadın figürü haline getirmiştir. Yaklaşık 14 yıl boyunca (1839–1853) Valide Sultan olarak hem saray hem devlet işlerinde etkin rol oynamıştır.
Sultan Abdülmecid’in genç yaşı sebebiyle devlet işlerinde tecrübe eksikliği bulunması, Bezmiâlem Valide Sultan’ın fiilen bir devlet aklı gibi hareket etmesine yol açmıştır. Nazırların seçiminde etkili olmuş, devlet yönetiminde söz sahibi olmuş ve padişahın en güvendiği danışmanlardan biri haline gelmiştir.
Özellikle Tanzimat döneminde Mustafa Reşid Paşa’ya güvenilmesi yönünde telkinlerde bulunduğu bilinmektedir. Bu durum, onun Osmanlı modernleşme sürecinde dolaylı fakat önemli bir etkisi olduğunu göstermektedir.
Sultan Abdülmecid, annesine duyduğu büyük sevgi sebebiyle ona “Mehd-i Ulyâ-yı Saltanat” unvanını vermiştir.
Saray hekimi Dr. Sigmund Spitzer, Bezmiâlem Valide Sultan’ı şu şekilde tasvir etmektedir:
“Nim şeffaf yaşmağın altında… beyaz ve nazik elleri, muntazam yüz hatları ve vakur duruşu dikkat çekiyordu… çıkarken bir kese altın ihsan etti.”
Bezmiâlem Valide Sultan, Osmanlı tarihinde entrika ile değil; merhamet, denge ve akıl ile anılan bir şahsiyet olmuştur. Fakirleri bizzat dolaşarak yardım etmiş, borçluları kurtarmış, yetim kızları evlendirmiş ve birçok hayır eserine öncülük etmiştir.
2 Mayıs 1853 tarihinde Dolmabahçe Sarayı’nda vefat etmiş ve II. Mahmud Türbesi’ne defnedilmiştir.
Eserleri ve Vakıfları
Bezmiâlem Valide Sultan’ın yaptırdığı eserler, Osmanlı’nın sosyal devlet anlayışının en somut örneklerinden biridir. Bu eserler yalnızca mimari değil; aynı zamanda bir vakıf medeniyeti sisteminin parçalarıdır.
Hastahaneler
Gurebâ-yi Müslimîn Hastahanesi (4 Nisan 1845)
İstanbul Yenibahçe’de kurulmuştur. Osmanlı’da modern anlamda kurulan ilk hastanelerden biridir. Fakir ve kimsesiz Müslümanların ücretsiz tedavisi için yapılmış olup, gelirleri vakıflarla desteklenmiştir. “Hastahane” tabirinin ilk kez kullanıldığı kurumlardan biri olması bakımından da önemlidir.
Mekke Gurebâ Hastahanesi
Haremeyn bölgesinde hacıların ve fakirlerin tedavisi için başlatılmış, daha sonra tamamlanmıştır.
Mektepler
Dârülmaârif (Valide Mektebi) – 20 Nisan 1850
Osmanlı’da planlı şekilde inşa edilen ilk modern eğitim kurumlarından biridir. Devlet dairelerine memur yetiştirmek amacıyla kurulmuş, aynı zamanda Dârülfünun’a öğrenci hazırlayan bir yapı olmuştur. İçinde matbaa kurulmuş ve 500’ü aşkın eser bulunan bir kütüphane oluşturulmuştur.
Bezmiâlem Valide Mektebi (Beykoz – Çubuklu)
Bölgesel eğitim ihtiyacını karşılamak amacıyla kurulmuştur.
Bezmiâlem Sıbyan Mektebi (1844)
Temel eğitim için inşa edilmiştir.
Camiler
Dolmabahçe Camii (1853)
Bezmiâlem Valide Sultan tarafından başlatılmış, vefatından sonra Sultan Abdülmecid tarafından tamamlanmıştır. Mimarı Garabet Balyan’dır. Cami, Osmanlı’nın son dönem mimarisinin önemli örneklerinden biridir.
Gureba Hastahanesi Camii (1845)
Hastahane kompleksi içinde ibadet ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılmıştır.
Köprü
Galata Köprüsü (1844-1845)
Haliç üzerinde kurulan ilk modern köprülerden biridir. Yüzer sistemli olarak inşa edilmiş ve İstanbul’un iki yakasını birbirine bağlamıştır.
Çeşmeler
Bezmiâlem Valide Sultan’ın yaptırdığı çeşmeler, İstanbul su mimarisinin önemli örneklerindendir:
- Maçka Valide Çeşmesi (1839)
- Silivrikapı Bezmiâlem Çeşmesi (1841)
- Üçler Çeşmesi (1843)
- Topkapı Bezmiâlem Çeşmesi (1843)
- Gureba Hastahanesi Çeşmesi (1845)
- Tarabya Çeşmesi (1852-1853)
Sebiller
Medine Sebili (1851)
Şam Kapısı dışında, daha önce yıkılmış bir sebilin yerine daha büyük ölçülerde yeniden yaptırılmıştır.
“Eylesin huccâc târîhim görüp Zîver duâ
Mâder-i Abdülmecîd Hân yaptı zîbende sebîl.”
Kerbelâ Sebili (1847)
Kerbelâ’da yaptırılmıştır.
Diğer Vakıflar
Bezmiâlem Valide Sultan;
- Terkos ve çevresinde geniş araziler
- Köyler ve çiftlikler
- Hanlar ve dükkânlar
- Değirmenler
vakfederek eserlerinin sürekliliğini sağlamıştır.
Mührü
“Muhabbetten Muhammed oldu hâsıl
Muhammed’siz muhabbetten ne hâsıl
Zuhûrundan Bezmiâlem oldu vâsıl”
Kaynaklar
(✔ TAMAMI)
BA, İrade-Dahiliye, nr. 9035
BA, İrade-Meclis-i Vâlâ, nr. 23.131
Bezmiâlem Vâlide Sultan Vakfiyeleri, VGMA, Kasa, nr. 11, s. 12-13, 20-21, 205, 357, 392
Bezmiâlem Vâlide Sultan Vakıfları Fodla Defteri, VGMA, Kasa, nr. 44
Evkāf-ı Hümâyun Nezâreti Bütçe Defteri, sene 1326, s. 95
Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi‘, II, 12, 21
Zîver Paşa, Âsâr-ı Zîver Paşa, Bursa 1313, s. 117-121, 128 vd., 147 vd., 203, 206, 305
Lutfî, Târih, VI, 3; VIII, 10, 71-72, 74 vd.; IX, 18, 26, 32
M. Emîn el-Mekkî, Hulefâ-yi İzâm-ı Osmâniyye Hazerâtının Haremeyn-i Şerîfeyndeki Âsâr-ı Mebrûre ve Meşkûre-i Hümâyunlarından Bâhis Târihî Bir Eserdir, İstanbul 1318, s. 17, 52-53
Mir’âtü’l-Haremeyn, I, 726-728
Mehmed Râif – Ahmed Bahri, Mir’ât-ı İstanbul, İstanbul 1316, I, 321, 468-471, 576
Yağlıkçızâde Ahmed Rifat, Lugat-ı Târihiyye ve Coğrafiyye, İstanbul 1299, II, 109
Mehmed Zihni, Meşâhîrü’n-nisâ, İstanbul 1294, I, 122-123
İhtifalci Mehmed Ziyâ, İstanbul ve Boğaziçi, İstanbul 1336, I, 130-132
S. Celâl Antel, “Tanzimat Maarifi”, Tanzimat I, İstanbul 1940, s. 446-448
Konyalı, İstanbul Âbideleri, s. 20-21
Tanışık, İstanbul Çeşmeleri, I, 258, 260, 264, 338; II, 77 vd., 189 vd., 193-195, 229
Saadi Nazım Nirven, İstanbul’da Fâtih II. Sultan Mehmed Devri Türk Su Medeniyeti, İstanbul 1953, s. 75-76
Naci Yüngül, Taksim Suyu Tesisleri, İstanbul 1957, s. 42, 44 vd.
M. Çağatay Uluçay, Osmanlı Saraylarında Harem Hayatının İç Yüzü, İstanbul 1959, s. 55-56, 112-113
M. Çağatay Uluçay, Harem’den Mektuplar, İstanbul 1956, s. 147-164
M. Çağatay Uluçay, Harem II, Ankara 1971, s. 62, 65-66, 154
M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, s. 120 vd.
Tahsin Öz, İstanbul Camileri, İstanbul 1962-65, I, 36; II, 20
K. İsmail Gürkan, Bezmiâlem Vâlide Sultan Vakıf Gureba Hastahanesi Tarihçesi, İstanbul 1967
Vasıf Gündoğdu Artun, İstanbul’da XIX. Yüzyıl Çeşmeleri, İÜ Ed.Fak., nr. 6072, s. 42-43, 45, 51-52, 88
Celâl Esad Arseven, Türk Sanatı, İstanbul 1973, s. 177-178
Türkiye Maarif Tarihi, I-II, 449-453
İSKİ Sular Defteri (Vakıf Arıtma Sular Müdürlüğü), s. 39
Kâzım Çeçen, İstanbul’da Osmanlı Devrindeki Su Tesisleri, İstanbul 1984, s. 113, 145, 260 vd., 262
Bereketzade Çeşmesi: La Fontaine de Béréket Zadé, İstanbul
A. Refik, “Sultan Abdülmecid Han’ın Sarayında (Dr. Spitzer’in Hatıratı)”, TOEM, VI/34 (1331), s. 599-622
Z. Melek, “Son Devirde Kadınlar Saltanatı”, Resimli Tarih Mecmuası, II/15, İstanbul 1951, s. 633
Halûk Y. Şehsuvaroğlu, “Bezmiâlem Vâlide Sultan”, a.e., IV/39 (1953), s. 2098 vd.
Fazıl I. Ayanoğlu, “Vakıf Yapan Türk Kadınları”, İÜ Hukuk Fakültesi Mecmuası, XXIX/1-2, İstanbul 1963, s. 7-9
Ertan Ünal, “İstanbul Çeşmeleri”, Hayat Tarih Mecmuası, V/7, İstanbul 1969, s. 38
Erdem Yücel, “Vakıf Yapan Kadınlar”, a.e., VII/2 (1971), s. 45-49
İ. Hakkı Konyalı, “Bezmiâlem Vâlide Sultan Vakfiyeleri”, Yeni Asya, İstanbul, 8-11 Kasım 1973
J. Deny, “Vâlide Sultan”, İA, XIII, 185
Ahmet Koç
Türk Tarihi Araştırmacısı
www.devletialiyyei.com
