Abdüllatîf el-Kudsî Hazretleri

Abdüllatîf el-Kudsî Hazretleri, Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve yükseliş dönemlerinde Anadolu’nun dinî ve fikrî yapısının teşekkülünde önemli rol oynayan mutasavvıflardan biri olan Abdüllatîf el-Kudsî Hazretleri, yalnızca bir tarikat şeyhi değil; aynı zamanda Anadolu’da Ehl-i sünnet tasavvuf anlayışının yerleşmesinde etkili olmuş büyük bir irşad ehli olarak kabul edilmektedir. Onun yetiştirdiği talebeler ve kurduğu manevî mektep, Osmanlı toplumunun ilim ve irfan hayatına uzun yıllar yön vermiştir.

Konu Başlıkları

Tam adı Abdüllatîf bin Abdurrahmân bin Ahmed bin Gânim el-Hazrecî el-Ensârî el-Kudsî olan Abdüllatîf Hazretleri, 1384 yılında Kudüs’te dünyaya gelmiştir. İbn Gânim ve İbn Benâne olarak tanınan köklü ve ilim sahibi bir aileye mensup olan Abdüllatîf el-Kudsî, ilk tahsilini Kudüs’te tamamlamış ve medrese eğitimi sırasında sarf, nahiv, fıkıh, ferâiz, meânî ve beyân gibi zâhirî ilimlerde derinleşmiştir. Genç yaşta gösterdiği üstün zekâ ve kavrayış kabiliyeti sayesinde hocalarının dikkatini çekmiş ve ilmî çevrelerde tanınmaya başlamıştır.

Zâhirî ilimlerde ilerledikten sonra tasavvufa yönelen Abdüllatîf el-Kudsî, devrin önde gelen sûfîlerinden Şeyh Abdülazîz’e intisap ederek tasavvuf yoluna girmiştir. Bu süreçte nefs terbiyesi, riyâzet ve mücâhede ile meşgul olmuş ve kısa sürede tasavvufî terbiyede önemli mesafe kat ederek şeyhinden icâzet almıştır.

Hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri, Zeyniyye tarikatının kurucusu Zeynüddîn el-Hâfî ile tanışması olmuştur. Hac yolculuğu sırasında Kudüs’e uğrayan Zeynüddîn el-Hâfî’yi evinde misafir eden Abdüllatîf el-Kudsî, onun sohbetlerinden derin şekilde etkilenmiş ve kendisine intisap etmek istemiştir. Hac yolculuğunda mürşidine eşlik etmeyi arzu etmişse de annesinin rahatsızlığı sebebiyle bu talebi kabul edilmemiş; ancak hac dönüşünde birlikte Horasan’a gitmesine izin verileceği bildirilmiştir.

Nitekim hac dönüşünde Zeynüddîn el-Hâfî ile birlikte Horasan’a giden Abdüllatîf el-Kudsî, burada yeniden seyr ü sülûke başlamış ve mürşidinin tavsiyesi üzerine Câm şehrine giderek büyük mutasavvıf Ahmed-i Nâmekî-yi Câmî’nin kabri yanında kırk gün süren bir halvet hayatı yaşamıştır. Bu süreçte nefs muhasebesi ve manevî terbiyeye yoğunlaşmış, mürşidiyle düzenli olarak mektuplaşarak iç dünyasındaki değişimleri onun rehberliğinde sürdürmüştür. Bu eğitim sürecinin sonunda Zeynüddîn el-Hâfî tarafından kendisine icâzet verilmiş ve irşad faaliyetleri için görevlendirilmiştir.

Horasan’dan sonra Şam ve Kudüs’e dönen Abdüllatîf el-Kudsî, bir müddet burada irşad faaliyetlerinde bulunduktan sonra Anadolu’ya yönelmiştir. Konya’ya gelerek Sadreddin Konevî Zâviyesi’nde irşad görevini sürdürmüş; burada bulunduğu sırada Anadolu’da yaygınlaşmaya başlayan bazı bâtınî ve Ehl-i sünnet dışı akımlara karşı ilmî mücadele yürütmüştür. Özellikle Safevî hareketinin öncülerinden Cüneyd-i Safevî ile yaptığı fikrî tartışmalar sonucunda Karamanoğlu İbrâhim Bey’e gönderdiği mektupta, bu hareketin tasavvuf kisvesi altında siyasî bir emâret talebi taşıdığını ifade etmiştir.

Abdüllatîf el-Kudsî, 1448 yılında Bursa’ya yerleşmiş ve burada müridlerinden İranlı Hoca Bahşâyiş tarafından 1449 yılında inşa edilen Zeyniyye Dergâhı’nda faaliyet göstermeye başlamıştır. Bu dergâh, kısa sürede Bursa’nın en önemli manevî merkezlerinden biri hâline gelmiş ve zamanla bulunduğu muhite “Zeynîler Mahallesi” adı verilmiştir. Evliya Çelebi’nin “büyük bir âsitâne” olarak nitelendirdiği bu dergâhta birçok talebe yetiştiren Abdüllatîf el-Kudsî, ömrünün sonuna kadar irşad faaliyetlerini sürdürmüştür.

1452 yılında Bursa’da vefat eden Abdüllatîf el-Kudsî Hazretleri’nin kabri, Zeynîler Camii hazîresinde bulunmaktadır.

Tasavvufî düşünce bakımından mürşidi Zeynüddîn el-Hâfî ile paralel bir çizgide bulunan Abdüllatîf el-Kudsî, vahdet-i vücûd anlayışına karşı ihtiyatlı bir yaklaşım sergilemiş; iman ve akîde meselelerinde şeriat ölçülerine aykırı gördüğü cereyanlara karşı ilmî mücadelede bulunmuştur. Bu yönüyle hem medrese uleması hem de tasavvuf çevreleri üzerinde etkili olmuş; zâhirî ve bâtınî ilimleri şahsında birleştiren nadir şahsiyetlerden biri olarak temayüz etmiştir.

Tasavvuf tarihi açısından en önemli hizmetlerinden biri, Zeyniyye tarikatını Anadolu’ya getirmiş olmasıdır. Bazı kaynaklarda Halvetiyye’nin bir kolu olarak gösterilen bu tarikatın, icâzetnâmelerden anlaşıldığı üzere Sühreverdiyye tarikatına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Onun yetiştirdiği talebeler arasında Tâceddin İbrâhim Karamânî, Şeyh Vefâ olarak bilinen Muslihuddin Mustafa b. Ahmed el-Konevî ve Osmanlı tarihçiliğinin önemli isimlerinden Âşıkpaşazâde bulunmaktadır.

Zâhirî ve bâtınî ilimleri bir arada temsil eden Abdüllatîf el-Kudsî, yalnızca dervişleri değil, devrin önde gelen âlimlerini de etkilemiş; bu yönüyle Osmanlı Devleti’nin dinî ve fikrî temellerinin oluşumunda katkı sağlayan önemli şahsiyetlerden biri olarak kabul edilmiştir.