Yuliu Yabgu

Yuliu Yabgu

Yuliu Yabgu, MS I. yüzyılın sonlarında Kuzey Hunlarının başında bulunan hükümdarlardan biridir. Çin tarih kaynaklarında adı Youliu, hükümdarlık unvanı ise Chanyu veya Şanyu şeklinde kaydedilmiştir. Türkçe Hun hükümdarları listelerinde çoğunlukla “Yuliu Yabgu” adıyla anılmaktadır.

Yaklaşık MS 84–87 yılları arasında hüküm süren Yuliu, Kuzey Hunlarının askerî, ekonomik ve siyasî bakımdan ağır baskı altında bulunduğu bir dönemde iktidara geldi. Onun hükümdarlığı sırasında Kuzey Hunları; Doğu Han İmparatorluğu, Han yönetimiyle birlikte hareket eden Güney Hunları ve doğudan güçlenerek ilerleyen Siyenpiler arasında sıkışmıştı.

Yuliu’nun MS 87’de Siyenpiler tarafından öldürülmesi, Kuzey Hun merkezî yönetiminin çözülmesini hızlandıran önemli gelişmelerden biri oldu.

Adı ve Hükümdarlık Unvanı

Yuliu’nun adı Çin yazısıyla 優留單于 şeklinde kaydedilmiştir. Bu ad modern çalışmalarda çoğunlukla Youliu Chanyu biçiminde yazılmaktadır.

“Chanyu”, Hun hükümdarlarının kullandığı en yüksek yönetici unvanıdır. Türkçe tarih yazımında bu unvan bazen “hakan”, “kağan” veya “yabgu” kelimeleriyle karşılanmaktadır. Bununla birlikte tarihî kaynaklara en yakın kullanım Yuliu Şanyu veya Youliu Chanyu olacaktır.

“Yuliu Yabgu” ise Türkçe popüler tarih yayınlarında kullanılan Türkçeleştirilmiş adlandırmadır.

Doğumu ve Ailesi

Yuliu’nun doğum tarihi ve doğduğu yer bilinmemektedir. Annesinin kimliği, çocukluk yılları, eğitimi ve gençlik döneminde üstlendiği görevler hakkında da günümüze ulaşmış bir kayıt bulunmamaktadır.

Modern araştırmalarda Yuliu’nun, kendisinden önce Kuzey Hunlarını yöneten Punu Chanyu’nun soyundan geldiği belirtilmektedir. Ancak Punu ile arasındaki akrabalığın kesin derecesi bilinmemektedir. Bazı hükümdar listelerinde Punu’nun oğlu olarak gösterilmesine rağmen temel tarih kaynakları bu ilişkiyi açık biçimde doğrulamamaktadır.

Yuliu’nun Hun hükümdar ailesine mensup olduğu anlaşılmakla birlikte tahta çıkmadan önce hangi unvanı taşıdığı veya hangi bölgeyi yönettiği bilinmemektedir.

Kuzey Hunlarının İçinde Bulunduğu Durum

Hun siyasî birliği, iç mücadeleler ve Han İmparatorluğu’nun baskıları sonucunda MS 48’de Kuzey Hunları ve Güney Hunları olmak üzere iki kola ayrıldı.

Güney Hunları Han sınırlarına yerleşerek Çin yönetimiyle yakın ilişkiler kurdu. Zaman içerisinde Han İmparatorluğu’na bağımlı bir siyasî ve askerî güç hâline geldiler. Kuzey Hunları ise bağımsızlıklarını koruyarak Moğolistan ve çevresindeki bozkırlarda varlıklarını sürdürmeye çalıştı.

Türkçe yayınlarda bu dönem bazen “Batı Hun Devleti” başlığı altında anlatılmaktadır. Bununla birlikte Yuliu’nun yönettiği topluluk, dönemin Çin kayıtlarında Kuzey Hunları olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle tarihî bakımdan daha doğru adlandırma “Kuzey Hun Devleti” veya “Kuzey Hunları”dır.

Yuliu’nun hükümdarlığından önce Kuzey Hunları ciddi kayıplar vermişti. Han İmparatorluğu’nun baskıları, Güney Hunlarının saldırıları, kıtlıklar ve Hun boylarının toplu teslimiyetleri devletin gücünü azaltmıştı. Doğuda yükselen Siyenpiler de Kuzey Hun toprakları için giderek büyüyen bir tehlike oluşturuyordu.

Tahta Çıkışı

Yuliu’nun hangi tarihte tahta çıktığı kesin olarak bilinmemektedir. Modern hükümdar listelerinde saltanatı çoğunlukla MS 84–87 olarak gösterilmektedir. Ancak MS 84 tarihi doğrudan bir tahta çıkış kaydından çok, o yıl Kuzey Hun hükümdarının Han sınırında ticaret yapmak için girişimde bulunduğunu anlatan kayıtlara dayanmaktadır.

Yuliu, Punu Chanyu’dan sonra Kuzey Hunlarının yönetimini üstlendi. Tahta geçtiğinde eski Hun İmparatorluğu’nun güçlü ve birleşik yapısından geriye dış saldırılar ve iç ayrılıklar nedeniyle zayıflamış bir siyasî birlik kalmıştı.

MS 83’te Jiliusi adlı bir Hun önderinin yaklaşık 38.000 kişiyle Han yönetimine teslim olduğu aktarılmaktadır. MS 85’te ise Cheli ve Zhuobing adlı iki önderin beraberlerindeki on binlerce kişiyle Han tarafına geçmesi, Kuzey Hunlarının nüfusunu ve askerî gücünü önemli ölçüde azalttı.

Yuliu’nun öncelikli amacı, dağılmakta olan Hun boylarını bir arada tutmak ve devletin ekonomik ihtiyaçlarını karşılayacak ilişkiler kurmaktı.

MS 84’teki Ticaret Girişimi

Bozkır devletleri için sınır ticareti büyük önem taşıyordu. Hayvancılığa dayanan ekonomi; tahıl, ipek, metal eşya ve çeşitli tüketim malları bakımından yerleşik toplumlarla yapılan ticarete ihtiyaç duyuyordu.

Ticaret, hükümdarın boy beylerine ve savaşçılarına armağan dağıtabilmesi açısından da önemliydi. Bir bozkır hükümdarının otoritesi yalnızca askerî gücüne değil, elde ettiği malları kendisine bağlı topluluklar arasında paylaştırabilmesine de dayanıyordu.

MS 84’te Kuzey Hun hükümdarı, Han İmparatorluğu’na bağlı Wuwei Kumandanlığı yöneticisiyle ticaret yapılması için girişimde bulundu. Han yönetimi bu isteği kabul ederek Kuzey Hunlarıyla sınır ticareti yapılmasına izin verdi.

Ancak ticaret amacıyla gelen Kuzey Hun kafilesi, Güney Hunlarının saldırısına uğradı. Mallar yağmalandı ve kafilede bulunan bazı kişiler esir alındı. Böylece Yuliu’nun Kuzey Hun ekonomisini rahatlatmayı amaçlayan girişimi başarısız oldu.

Bu saldırı, Kuzey ve Güney Hunları arasındaki mücadelenin yalnızca askerî değil, ekonomik bir boyuta da sahip olduğunu göstermektedir. Güney Hunları, kuzeydeki rakiplerinin Han sınırlarıyla ticaret yapmasını engelleyerek Yuliu’nun siyasî otoritesini zayıflatıyordu.

Han İmparatorluğu ile İlişkileri

Ticaret kafilesinin yağmalanması, Kuzey Hunları ile Han İmparatorluğu arasındaki gerilimi artırdı. MS 85’te Kuzey Hun hükümdarı, yaşanan sorunların giderilmemesi durumunda Han topraklarına yeniden akın düzenleyebileceğini bildirdi.

Han yönetimi doğrudan savaşa girmek yerine Güney Hunlarına, kuzeyden alınan esirleri fidye karşılığında serbest bırakmaları yönünde emir verdi. Ancak bu yöntem kalıcı bir çözüm sağlamadı. Güney Hunları, Kuzey Hunlarına ait kafilelere saldırarak ganimet ve fidye geliri elde ediyordu.

Han sarayının izlediği politika, iki Hun kolunun yeniden birleşmesini önlemeye dayanıyordu. Han yöneticileri Güney Hunlarını desteklerken Kuzey Hun boylarını teslim olmaya teşvik ediyordu. Bu politika Yuliu’nun kendi halkı üzerindeki otoritesini giderek zayıflattı.

Siyenpilerin Yükselişi

Yuliu’nun karşılaştığı en büyük askerî tehlike doğudan gelen Siyenpilerdi. Çin kaynaklarında Xianbei olarak adlandırılan Siyenpiler, daha önce Hunların etkisi altında bulunan doğu bozkırlarında giderek güçlenmişti.

Kuzey ve Güney Hunları arasındaki mücadele, Han İmparatorluğu’nun baskısı ve bazı Hun boylarının teslim olması Siyenpilere geniş bir hareket alanı sağladı. Siyenpi birlikleri MS 70’li yıllardan itibaren Kuzey Hun topraklarına saldırmaya başladı. MS 78’de gerçekleştirilen büyük saldırı, Kuzey Hunlarının doğu sınırlarını ciddi biçimde sarstı.

Yuliu hükümdar olduğunda Siyenpiler artık geçici yağma akınları düzenleyen küçük topluluklar değildi. Doğu bozkırlarının hâkimiyeti için Kuzey Hunlarıyla mücadele eden büyük bir askerî güç hâline gelmişlerdi.

Yuliu Yabgu’nun Ölümü

MS 87’de Siyenpiler, Kuzey Hunlarına karşı büyük bir saldırı düzenledi. Kuzey Hun kuvvetleri ağır bir yenilgiye uğradı ve Yuliu bu saldırı sırasında öldürüldü.

Başlıca Çin tarih kaynaklarından Hou Hanshu, Siyenpilerin Kuzey Hun hükümdarını öldürdükten sonra derisini yüzdüklerini ve zafer işareti olarak yanlarında götürdüklerini bildirmektedir. Modern araştırmacılar da Yuliu’nun ölümünü genel olarak bu kayda dayanarak anlatmaktadır.

Bununla birlikte olayın ayrıntıları yalnızca Çin kaynaklarından öğrenildiği için özellikle Yuliu’nun bedenine yapılanlarla ilgili anlatıya ihtiyatla yaklaşılması gerekir.

Yuliu’nun savaşın tam olarak nerede öldürüldüğü, cenazesinin ne olduğu ve nereye gömüldüğü bilinmemektedir. Günümüzde ona ait olduğu doğrulanmış bir mezar veya arkeolojik kalıntı bulunmamaktadır.

Ölümünün Ardından Kuzey Hunları

Yuliu’nun öldürülmesi Kuzey Hunları arasında büyük bir karışıklığa yol açtı. Merkezî yönetim sarsıldı ve hükümdarlık üzerinde hak iddia eden iki kişi ortaya çıktı. Çin kaynakları bu kişilerin adlarını açık şekilde kaydetmemiştir.

MS 89’da Han generali Dou Xian, Kuzey Hunlarına karşı büyük bir askerî sefer düzenledi. Han ordusu, Güney Hunları ve diğer müttefik birliklerle birlikte Kuzey Hunlarını Altay çevresinde ağır bir yenilgiye uğrattı. Kuzey Hun hükümdarı kendisine bağlı topluluklarla birlikte kuzeybatıya çekilmek zorunda kaldı.

MS 91’de düzenlenen yeni Han seferinin ardından Kuzey Hunlarının Moğolistan bozkırlarındaki merkezî hâkimiyeti büyük ölçüde sona erdi. Bazı Hun toplulukları batıya ve kuzeybatıya göç ederken bazıları Siyenpilere, Güney Hunlarına veya Han yönetimine katıldı.

Bu gelişmeler nedeniyle Yuliu’nun MS 87’deki ölümü, Kuzey Hun Devleti’nin çözülme sürecindeki başlıca dönüm noktalarından biri olarak kabul edilmektedir.

Yuliu Yabgu’nun Tarihî Önemi

Yuliu, uzun süre hüküm süren veya büyük fetihler gerçekleştiren bir hükümdar değildir. Onun tarihî önemi, Kuzey Hunlarının varlıklarını korumak için mücadele ettiği en zor dönemlerden birinde yönetimi üstlenmesinden kaynaklanmaktadır.

Yuliu’nun hükümdarlığı sırasında Kuzey Hun boylarının bir bölümü Han yönetimine teslim olmuş, Güney Hunları Kuzey Hunlarının ticaret yollarına saldırmış ve Siyenpiler doğu bozkırlarının yeni büyük gücü hâline gelmiştir.

Yuliu, Han sınırında ticaret kurarak devletinin ekonomik ihtiyaçlarını karşılamaya ve dağılmakta olan siyasî birliği ayakta tutmaya çalıştı. Ancak çevresindeki askerî ve siyasî baskıyı durduramadı.

MS 87’de öldürülmesiyle Kuzey Hun yönetiminde büyük bir otorite boşluğu meydana geldi. Ardından gelen taht mücadeleleri ve Han seferleri, Kuzey Hunlarının bozkırdaki üstünlüğünü kaybetmesine yol açtı.

Yuliu Yabgu Kronolojisi

Doğum tarihi: Bilinmiyor
Doğum yeri: Bilinmiyor
MS 48: Hun siyasî birliği Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldı.
MS 78: Siyenpiler Kuzey Hunlarına büyük bir saldırı düzenledi.
MS 83: Kuzey Hunlarına bağlı yaklaşık 38.000 kişi Han yönetimine teslim oldu.
MS 84: Kuzey Hunlarının Han sınırında ticaret yapma girişimi Güney Hunlarının saldırısıyla sonuçsuz kaldı.
MS 84 civarı: Yuliu’nun hükümdarlığının başlangıcı kabul edilen yaklaşık tarih.
MS 85: Kuzey Hunlarına bağlı yeni topluluklar Han yönetimine teslim oldu.
MS 87: Yuliu, Siyenpilerin saldırısı sırasında öldürüldü.
MS 89: Han generali Dou Xian, Kuzey Hunlarını ağır bir yenilgiye uğrattı.
MS 91: Kuzey Hunlarının Moğolistan bozkırlarındaki merkezî hâkimiyeti büyük ölçüde sona erdi.

Sonuç

Yuliu Yabgu, kaynaklardaki adıyla Youliu Chanyu, Kuzey Hun tarihinin çözülme döneminde hüküm süren önemli hükümdarlardan biridir. Doğumu ve gençliği hakkında bilgi bulunmamakla birlikte MS 84 dolaylarında Kuzey Hunlarının başında olduğu anlaşılmaktadır.

Yuliu, ekonomik sıkıntıları hafifletmek için Han sınırında ticaret kurmaya çalıştı. Ancak ticaret kafilesinin Güney Hunları tarafından yağmalanması bu girişimi başarısızlığa uğrattı. Kuzey Hun boylarının toplu teslimiyetleri, Han İmparatorluğu’nun baskısı ve Siyenpilerin yükselişi hükümdarın hareket alanını giderek daralttı.

MS 87’de Siyenpilerin düzenlediği saldırı sırasında öldürülen Yuliu’nun ardından Kuzey Hun merkezî yönetimi büyük bir karışıklığa sürüklendi. Birkaç yıl sonra gerçekleşen Han seferleri, Kuzey Hunlarının bozkırdaki siyasî üstünlüğünü büyük ölçüde sona erdirdi.

Yuliu’nun ölümü yalnızca bir hükümdarın hayatının sonu değil, Kuzey Hun Devleti’nin çöküşünü hızlandıran tarihî bir kırılma noktasıdır.

Kaynakça

1. Fan Ye, Hou Hanshu (Sonraki Han Kitabı), Kuzey Hunları ile Wuhuan ve Siyenpiler hakkındaki bölümler.
2. Rafe de Crespigny, A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD), Brill, 2007, s. 991.
3. Rafe de Crespigny, The Division and Destruction of the Xiongnu Confederacy in the First and Second Centuries AD, Australian National University.
4. Étienne de la Vaissière, “Xiongnu”, Encyclopaedia Iranica.
5. Hyun Jin Kim, The Huns, Routledge, 2016.
6. Thomas J. Barfield, The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, Basil Blackwell, 1989.
7. Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History, Cambridge University Press, 2002.
8. University of Washington, Silk Road Seattle: Xiongnu.

Hazırlayan:

Ahmet Koç
Türk Tarihi Araştırmacısı ve Yazar