I. Alâeddin Keykubad’ın Taht Mücadelesi, Ankara Direnişi ve Esaret Yılları

I. Alâeddin Keykubad, babası I. Gıyâseddin Keyhusrev’in 1211 yılında Alaşehir Muharebesi’nde ölmesinin ardından ağabeyi I. İzzeddin Keykâvus’un sultan ilan edilmesini kabul etmedi. Tokat melikliği sırasında askerî ve idarî bir çevre oluşturan genç şehzade, Türkiye Selçuklu tahtının kendisine geçmesi gerektiğini düşünüyordu. Bu nedenle kendi kuvvetlerini toplamakla yetinmedi; Erzurum, Erzincan ve Kilikya’daki hükümdarlarla bağlantı kurarak ağabeyine karşı geniş bir ittifak meydana getirmeye çalıştı.

Keykubad’ın kurduğu büyük ittifak

Alâeddin Keykubad, tek başına Konya’daki merkezî kuvvetlere karşı koyamayacağını biliyordu. Ağabeyi İzzeddin Keykâvus, Selçuklu emirlerinin önemli bir bölümünün desteğini almış, devlet hazinesini ve merkez ordusunu kontrol altına almıştı.

Keykubad bu üstünlüğü dengeleyebilmek için Doğu Anadolu ve Kilikya’daki güçlerle anlaşmaya yöneldi. Onu destekleyen veya desteklemeyi vadeden hükümdarlar arasında Erzurum meliki ve amcası Mugīseddin Tuğrul Şah, Erzincan Mengücüklü hükümdarı Fahreddin Behramşah ve Kilikya Ermeni Kralı II. Leon bulunuyordu.

Bu ittifakın tarafları aynı amaç doğrultusunda hareket ediyor görünseler de her birinin farklı beklentileri vardı. Alâeddin Keykubad Selçuklu tahtını ele geçirmek istiyordu. Erzurum meliki, merkezî Selçuklu otoritesinin zayıflamasından yararlanmayı düşünüyordu. Erzincan hükümdarı kendi topraklarının güvenliğini sağlamaya çalışıyordu. Ermeni Kralı II. Leon ise Selçuklu ülkesindeki taht kavgasından faydalanarak sınır bölgelerinde yeni topraklar ve siyasî imtiyazlar elde etmeyi amaçlıyordu.

Keykubad’ın meydana getirdiği ittifak askerî bakımdan güçlü görünüyordu. Fakat ortak bir siyasî hedefe dayanmıyordu. Bu durum, Kayseri kuşatması sırasında ittifakın kolayca dağılmasına yol açacaktı.

Kayseri üzerine yürüyüş

İzzeddin Keykâvus’un Kayseri’de bulunduğunu öğrenen Alâeddin Keykubad, müttefik kuvvetlerle birlikte şehir üzerine yürüdü. Kayseri, Türkiye Selçuklu Devleti’nin en önemli askerî ve siyasî merkezlerinden biriydi. Şehirde güçlü surlar, yeterli miktarda erzak ve sultana bağlı birlikler bulunuyordu.

Keykubad’ın amacı, ağabeyi henüz devletin tamamında otoritesini kabul ettirmeden Kayseri’yi ele geçirmekti. İzzeddin Keykâvus burada esir alınır veya öldürülürse Konya yolu açılacak, Selçuklu emirlerinin büyük bölümü yeni güç sahibine bağlılık bildirmek zorunda kalacaktı.

Keykubad ve müttefikleri Kayseri’yi kuşatma altına aldılar. Şehrin çevresi tutuldu, giriş ve çıkış yolları kesilmeye çalışıldı. Kuşatma sırasında şehir surlarının önünde şiddetli çarpışmalar yaşandı. Kaynaklarda iki tarafın seçkin savaşçılarının karşı karşıya geldiği ve bire bir mücadelelerin yapıldığı da aktarılmaktadır.

İzzeddin Keykâvus’un durumu başlangıçta oldukça tehlikeliydi. Kendisini destekleyen kuvvetler Kayseri’de kuşatılmış, kardeşinin ordusu ise dışarıdan yeni birliklerle güçlenmişti. Ancak Keykâvus’un yanında savaş meydanındaki kuvvet kadar etkili başka bir silah daha vardı: Selçuklu diplomasisini bilen tecrübeli emirler.

İzzeddin Keykâvus’un karşı siyaseti

İzzeddin Keykâvus’un devlet adamları, Keykubad’ın kurduğu ittifakın çıkar birlikteliğine dayandığını fark ettiler. Müttefikleri savaşarak yenmek yerine onları Keykubad’dan uzaklaştırmaya karar verdiler.

Özellikle Kilikya Ermeni Kralı II. Leon’la gizli görüşmeler yapıldı. Kral’a para, değerli hediyeler ve bazı toprak vaatleri sunulduğu aktarılmaktadır. Böylece Ermeni kuvvetlerinin kuşatmadan çekilmesi sağlanmaya çalışıldı.

II. Leon için hangi Selçuklu şehzadesinin tahta çıkacağı ikinci derecede önemliydi. Onun asıl amacı Kilikya Ermeni Krallığı’nın sınırlarını ve çıkarlarını korumaktı. İzzeddin Keykâvus’un teklifini daha kazançlı gören Ermeni kralı, Keykubad’la yaptığı ittifaktan uzaklaşmaya başladı.

Ermeni birliklerinin geri çekilmesi, Keykubad’ın askerî gücünü önemli ölçüde azalttı. Ardından diğer müttefikler de durumlarını yeniden değerlendirdiler. Erzurum ve Erzincan kuvvetleri, güçlü Selçuklu merkez ordusuyla uzun süreli bir savaşa girmenin kendi topraklarını tehlikeye atacağını düşünüyordu.

Keykubad’ın büyük umutlarla kurduğu ittifak kısa sürede çözülmeye başladı. Müttefik hükümdarlar savaş alanından ayrıldıkça genç şehzade yalnız kalıyordu.

Kayseri kuşatmasının başarısız olması

Müttefiklerinin desteğini kaybeden Alâeddin Keykubad, Kayseri kuşatmasını sürdüremeyeceğini anladı. Kuşatmayı kaldırarak geri çekilmek zorunda kaldı.

Bu gelişme onun açısından yalnızca askerî bir yenilgi değildi. Keykubad’ın tahta çıkma ümidi, müttefiklerinin sadakatine bağlanmıştı. Ancak dış desteklerin para, toprak ve siyasî vaatler karşısında ne kadar hızlı değişebileceğini gördü.

Kayseri’de yaşadığı bu tecrübe, ilerideki hükümdarlığında dış ittifaklara yaklaşımını etkiledi. Keykubad sultan olduktan sonra güçlü devletlerle anlaşmalar yapacak; fakat ülkesinin savunmasını yalnızca müttefiklerin yardımına bırakmayacaktı. Kaleleri güçlendirmesi, büyük bir hazine oluşturması ve merkez ordusunu kuvvetlendirmesi, Kayseri’de uğradığı başarısızlığın verdiği derslerle birlikte değerlendirilebilir.

Keykubad, kuşatmayı kaldırdıktan sonra Tokat’a dönmenin güvenli olmayacağını düşünüyordu. Ağabeyi artık üstünlüğü ele geçirmişti ve Selçuklu merkez kuvvetleri onu takip edebilirdi. Bu nedenle savunmaya elverişli başka bir merkeze yöneldi.

Seçtiği şehir Ankara oldu.

Ankara’ya çekilmesi

Ankara, yüksek ve güçlü bir kale tarafından korunan önemli bir Selçuklu şehriydi. Şehrin İç Anadolu yollarını kontrol eden bir konumda bulunması ve surlarının savunmaya elverişli olması, Keykubad’ın burada uzun süre direnebilmesini mümkün kılıyordu.

Ankara halkının bir bölümünün Keykubad’ı desteklediği anlaşılmaktadır. Şehrin ileri gelenleri, askerleri ve halkı kapıları ona açarak kaleye yerleşmesine izin verdiler. Böylece Keykubad, Kayseri önündeki başarısızlığın ardından tamamen etkisiz hâle gelmekten kurtuldu.

Ankara’da savunma hazırlıkları başlatıldı. Erzak depoları kontrol edildi, surların zayıf bölgeleri güçlendirildi ve askerler nöbet noktalarına yerleştirildi. Keykubad’ın yanında kalan emirler ve askerler, ağabeyinin ordusuna karşı uzun süre dayanmak için hazırlık yaptılar.

İzzeddin Keykâvus ise kardeşinin Ankara’da güç toplamasına izin veremezdi. Keykubad şehirde kaldığı sürece Selçuklu tahtı üzerindeki iddiası devam edecekti. Merkezî yönetimden memnun olmayan emirler ve Türkmen beyleri zamanla onun etrafında yeniden toplanabilirdi.

Bu nedenle İzzeddin Keykâvus ordusuyla Ankara üzerine yürüdü ve şehri kuşatma altına aldı.

Ankara kuşatması

Ankara kuşatmasının ne kadar sürdüğü konusunda kaynaklarda farklı bilgiler bulunmaktadır. Ancak kuşatmanın kısa sürede sonuçlanmadığı ve Keykubad’ın uzun müddet direndiği anlaşılmaktadır.

Şehrin güçlü surları, kuşatmacıların işini zorlaştırıyordu. Keykubad’ın askerleri surlardan karşı saldırılar düzenliyor, taş ve oklarla yaklaşan birlikleri uzaklaştırmaya çalışıyordu. Ankara halkı da savunmaya destek veriyordu.

İzzeddin Keykâvus’un ordusu şehri doğrudan hücumla ele geçirmekte zorlanınca uzun süreli kuşatma yöntemine başvurdu. Şehrin dışarıyla bağlantısı kesildi. Yiyecek, su ve askerî yardım girişinin önlenmesi amaçlandı.

Kuşatma uzadıkça Ankara’daki şartlar ağırlaşmaya başladı. Erzak stokları azalıyor, halkın günlük hayatı zorlaşıyor ve hastalık tehlikesi büyüyordu. Keykubad’ın dışarıdan yardım alabileceği güçlü bir müttefik de kalmamıştı.

Erzurum, Erzincan ve Kilikya’daki eski müttefikleri artık onun için savaşmaya istekli değildi. Tokat’taki kuvvetlerinin önemli bölümü dağılmış veya İzzeddin Keykâvus’un hâkimiyetini kabul etmişti.

Buna rağmen Keykubad hemen teslim olmadı. Ankara’daki direniş, onun mücadeleci karakterini ve askerî yeteneğini ortaya koydu. Fakat kuşatmanın devam etmesi şehir halkını açlık ve yıkımla karşı karşıya bırakacaktı.

İki kardeş arasında yapılan görüşmeler

Ankara’nın askerî yollarla ele geçirilmesinin uzun süreceği anlaşılınca taraflar arasında görüşmeler başladı. Bu görüşmelerde Selçuklu emirlerinin yanında, bölgedeki diğer Müslüman hükümdarların ve Eyyûbî çevresinin arabuluculuk girişimlerinden de söz edilmektedir.

Keykubad için en önemli mesele kendi hayatının korunmasıydı. Teslim olduğu anda öldürülmekten veya gözlerine mil çekilerek hükümdarlık hakkını kaybetmekten endişe ediyordu. Ayrıca kendisini destekleyen Ankara halkının cezalandırılmasını istemiyordu.

Görüşmeler sırasında Keykubad’ın canına dokunulmayacağı, yanında bulunan bazı emirlerin bağışlanacağı ve Ankara halkının topluca cezalandırılmayacağı yönünde güvenceler verildi.

İzzeddin Keykâvus açısından da kardeşini öldürmek kolay bir karar değildi. Keykubad hanedan mensubuydu ve Türkmenler arasında belirli bir itibara sahipti. Onun açıkça öldürülmesi, yeni isyanlara ve sultanın meşruiyetinin tartışılmasına yol açabilirdi.

Kardeşini hayatta tutarak uzak bir kalede hapsetmek, Keykâvus için daha güvenli bir çözüm olarak görülüyordu. Böylece hem rakibi etkisiz hâle getirilecek hem de Selçuklu hanedanı içerisinde ihtiyaç duyulabilecek bir erkek üye korunacaktı.

Ankara’nın teslim edilmesi

Alâeddin Keykubad, direnmenin Ankara halkına daha büyük zarar vereceğini gördüğünde teslim şartlarını kabul etti. Şehrin kapıları İzzeddin Keykâvus’un kuvvetlerine açıldı.

Keykubad’ın teslim oluşu, gençlik dönemindeki ilk büyük taht mücadelesinin sona ermesi anlamına geliyordu. Tokat’ta melik olarak başlayan siyasî yükselişi Kayseri önlerinde durmuş, Ankara Kalesi’nde ise tamamen sona ermiş görünüyordu.

İzzeddin Keykâvus Ankara’ya hâkim olduktan sonra kardeşini gözetim altına aldı. Keykubad artık bir melik veya ordu kumandanı değil, devletin en tehlikeli siyasî mahkûmuydu.

Ankara halkının tamamının ağır biçimde cezalandırıldığına dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Teslim görüşmelerinde verilen güvencelerin büyük ölçüde uygulandığı anlaşılmaktadır. Ancak Keykubad’ın önde gelen taraftarlarının bir kısmı görevlerini veya nüfuzlarını kaybetmiş olmalıdır.

Keykubad neden öldürülmedi?

Selçuklu hanedan mücadelelerinde rakip şehzadelerin öldürülmesi bilinmeyen bir uygulama değildi. Buna rağmen İzzeddin Keykâvus kardeşini öldürmedi.

Bunun birkaç sebebi bulunuyordu. Öncelikle Keykubad’ın hayatına dokunulmayacağına dair teslim güvencesi verilmişti. Bu sözün açıkça bozulması, sultanın hem halk hem de diğer hükümdarlar nezdindeki itibarını zedeleyebilirdi.

İkinci olarak İzzeddin Keykâvus’un o tarihte hanedanın geleceğini güvenceye alacak yetişmiş bir oğlunun bulunmaması önemliydi. Sultan ölür veya ağır bir yenilgiye uğrarsa Selçuklu tahtına çıkabilecek güçlü bir hanedan mensubuna ihtiyaç duyulabilirdi.

Üçüncü olarak Keykubad’ın Türkmenler ve bazı Selçuklu emirleri arasında destekçileri vardı. Onun öldürülmesi, taraftarlarının ayaklanmasına sebep olabilirdi.

Bu nedenle Keykubad’ın öldürülmesi yerine sıkı biçimde korunacak bir kaleye gönderilmesi tercih edildi.

Minşar Kalesi’ndeki ilk esaret dönemi

Keykubad’ın ilk olarak Minşar veya Masara Kalesi adıyla anılan bir kalede hapsedildiği kabul edilmektedir. Kalenin günümüzdeki kesin yeri konusunda farklı görüşler bulunmaktadır.

Selçuklu şehzadelerinin hapsedildiği kaleler sıradan zindanlar değildi. Hanedan mensupları güvenlik altında tutuluyor; belirli hizmetkârlarla yaşamalarına, ibadet etmelerine ve bazı kitaplara ulaşmalarına izin verilebiliyordu. Fakat dışarıyla bağlantıları kontrol altında tutuluyor ve kaçmalarını önlemek için sürekli gözetleniyorlardı.

Keykubad’ın esaret şartlarının zaman zaman ağırlaştığı, özellikle siyasî gelişmelere göre gözetimin sıkılaştırıldığı düşünülebilir. Onunla görüşen kişiler kontrol ediliyor, gönderilen mektuplar takip ediliyor ve taraftarlarının kaleye yaklaşmasına izin verilmiyordu.

Bununla birlikte Keykubad tamamen yalnız bırakılmadı. Gençliğinden beri yanında bulunduğu belirtilen Bedreddin Gevhertaş, onun hayatının korunmasında önemli rol oynadı. Bazı Selçuklu emirleri de açıkça olmasa bile Keykubad’la bağlarını korumaya devam ettiler.

Kezipert Kalesi’ne nakledilmesi

Keykubad’ın daha sonra Kezipert Kalesi’ne nakledildiği aktarılmaktadır. Bu kalenin yeri konusunda da tarihçiler arasında farklı görüşler vardır. Kaynaklardaki yer adlarının zaman içerisinde değişmesi ve bazı kalelerin ortadan kalkması, kesin tespiti zorlaştırmaktadır.

Nakledilme kararının güvenlik endişesiyle alınmış olması mümkündür. Keykubad’ın bulunduğu yerde taraftarlarının çoğalması veya kaçırılma ihtimalinin ortaya çıkması, sultanı tedbir almaya yöneltmiş olabilir.

Kale hayatında Keykubad’ın dış dünyayla doğrudan bağlantısı büyük ölçüde kesilmişti. Ancak Selçuklu ülkesindeki gelişmelerden tamamen habersiz kalması düşünülemez. Saray görevlileri, muhafızlar, hizmetkârlar ve gizli haberleşme yolları sayesinde devlet içerisindeki olayları takip etmiş olmalıdır.

Esaret yıllarının Keykubad üzerindeki etkisi

Keykubad yaklaşık sekiz veya dokuz yıl süren esaret döneminde gençliğinin en hareketli çağlarını kalelerde geçirdi. Bu yıllar onun için büyük bir sabır ve değerlendirme dönemi oldu.

Bir zamanlar ordular toplayarak Kayseri’yi kuşatan şehzade artık kendi hayatı üzerinde bile tam anlamıyla söz sahibi değildi. Taht mücadelesinde yaptığı hataları düşünmek, müttefiklerin neden kendisini terk ettiğini değerlendirmek ve Selçuklu emirlerinin gerçek gücünü anlamak için uzun zamanı vardı.

Keykubad, dış hükümdarlara aşırı derecede güvenmenin tehlikesini Kayseri’de öğrenmişti. Ankara kuşatması ise güçlü bir kalenin ve halk desteğinin önemini göstermişti. Esaret yıllarında ayrıca bir şehzadenin hayatının, sultanın kararına ve saray çevresindeki dengelere ne kadar bağlı olduğunu gördü.

Bu dönem onun ilerideki sert merkezîleşme siyasetinin psikolojik temellerinden biri kabul edilebilir. Keykubad tahta çıktığında güçlü emirlerin bağımsız hareket etmesine izin vermeyecek, büyük şehirleri surlarla çevirecek ve muhtemel bir saldırıda sığınabileceği kaleleri güçlendirecekti.

İzzeddin Keykâvus’un saltanatındaki gelişmeler

Keykubad kalede tutulurken ağabeyi I. İzzeddin Keykâvus Türkiye Selçuklu Devleti’ni yönetmeye devam etti. Keykâvus’un saltanatı yalnızca kardeş mücadelesinden ibaret değildi. Devletin sınırlarını ve ticaret imkânlarını genişleten önemli başarılar kazandı.

1214 yılında Sinop fethedildi. Böylece Türkiye Selçuklu Devleti Karadeniz’e açılan önemli bir limana sahip oldu. Sinop’un ele geçirilmesi, kuzey ticaret yolları bakımından büyük önem taşıyordu.

Antalya bir süre Kıbrıslı Frankların ve yerel unsurların kontrolüne geçtikten sonra 1216 yılında yeniden Selçuklu hâkimiyetine alındı. Böylece devlet hem Karadeniz’de Sinop’a hem de Akdeniz’de Antalya’ya sahip oldu.

Bu gelişmeler, daha sonra Alâeddin Keykubad’ın uygulayacağı “iki denize açılma” siyasetinin altyapısını hazırladı. Keykubad tahta çıktığında ağabeyinden yalnız güçlü bir devlet değil, Karadeniz ve Akdeniz’de önemli iki liman da devralacaktı.

İzzeddin Keykâvus, Halep ve Kuzey Suriye üzerinde de etkili olmaya çalıştı. Ancak Eyyûbî melikleriyle girişilen mücadeleler her zaman istediği sonucu vermedi. Suriye seferlerindeki başarısızlıklar, bazı Selçuklu emirlerinin cezalandırılması ve devlet içerisindeki sert uygulamalar, saltanatının son döneminde siyasî huzursuzluk meydana getirdi.

Keykubad’ın yeniden hatırlanması

İzzeddin Keykâvus’un sağlığı bozulmaya başladığında Selçuklu tahtının geleceği yeniden tartışılmaya başlandı. Sultan’ın devleti yönetebilecek yetişmiş bir oğlunun bulunmaması, yıllardır kalede tutulan Alâeddin Keykubad’ı yeniden önemli hâle getirdi.

Bir zamanlar devletin en tehlikeli isyancısı kabul edilen Keykubad, artık hanedanın devamını sağlayabilecek en güçlü adaydı. Tecrübeli emirlerin bir bölümü onun hükümdarlığının devleti koruyabileceğini düşünmeye başladı.

Keykubad’ın hayatta tutulmasının siyasî değeri böylece ortaya çıktı. Eğer Ankara’nın tesliminden sonra öldürülmüş olsaydı, İzzeddin Keykâvus’un ölümüyle Türkiye Selçuklu Devleti büyük bir veraset krizine sürüklenebilirdi.

1220 yılında I. İzzeddin Keykâvus’un ölümü üzerine Selçuklu emirleri yeni sultanı belirlemek için toplandılar. Görüşmelerde farklı adayların isimleri konuşuldu. Fakat askerî tecrübesi, hanedan içindeki konumu ve devlet yönetimine dair birikimi sebebiyle Alâeddin Keykubad öne çıktı.

Yıllardır kalede tutulan mahkûm şehzade için zindan kapıları açılmaya hazırlanıyordu. Kayseri önlerinde kaybettiği tahta, bu defa Selçuklu devlet adamlarının davetiyle çıkacaktı.

I. Alâeddin Keykubad’ın Esaretten Çıkışı ve Türkiye Selçuklu Tahtına Oturması

I. Alâeddin Keykubad, ağabeyi I. İzzeddin Keykâvus’un 1220 yılında ölmesi üzerine yaklaşık sekiz veya dokuz yıldır devam eden kale hapsinden çıkarılarak Türkiye Selçuklu tahtına davet edildi. Kayseri kuşatmasında yenilen, Ankara’da teslim olmak zorunda kalan ve yıllarca siyasetten uzak tutulan şehzade, bu defa ordusuyla tahtı ele geçirmek için yürümüyordu. Kendisini yıllar önce mağlup eden devletin emirleri, Selçuklu ülkesini yönetmesi için bizzat onun yanına geliyorlardı.

İzzeddin Keykâvus’un ölümü ve başlayan veraset tartışması

I. İzzeddin Keykâvus’un ölümü, Türkiye Selçuklu Devleti’nde yeni bir veraset meselesi ortaya çıkardı. Keykâvus’un devleti yönetebilecek yaşta ve yeterli siyasî güce sahip bir oğlunun bulunmaması, hanedanın diğer erkek üyelerini gündeme getirdi.

Selçuklu tahtına kimin çıkacağı yalnızca hanedan içindeki yaş sırasına göre belirlenmiyordu. Devletin ileri gelen emirleri, ordu kumandanları, saray bürokrasisi ve önemli şehirlerdeki güç odakları yeni sultanın belirlenmesinde etkiliydi. Seçilecek hükümdarın askerî tecrübeye, hanedan meşruiyetine ve devleti bir arada tutabilecek kişiliğe sahip olması gerekiyordu.

Taht için farklı isimler üzerinde duruldu. Bunlardan biri yıllardır kalede tutulan Alâeddin Keykubad’dı. Diğer adaylar arasında Keykubad’ın kardeşi Celâleddin Keyferidun gibi hanedan mensupları da bulunuyordu. Ancak Keykubad, Tokat melikliği yapmış, geniş bir bölgede tanınmış, ordular yönetmiş ve ağabeyine karşı ciddi bir taht mücadelesi vermişti.

Onun geçmişteki isyanı bazı emirleri endişelendiriyordu. Keykubad tahta çıkarsa kendisini Kayseri’de mağlup eden, Ankara’da teslim olmaya zorlayan veya hapsedilmesine yardım eden devlet adamlarından intikam alabilirdi. Buna karşılık devletin içerisinde bulunduğu şartlar, güçlü ve tecrübeli bir hükümdarı gerekli kılıyordu.

Sonunda Selçuklu emirlerinin çoğunluğu Alâeddin Keykubad’ın tahta çıkarılmasına karar verdi.

Emirlerin Keykubad hakkındaki endişeleri

Keykubad’ın sultan seçilmesi kolay bir karar olmadı. Devletin güçlü emirleri, onun yeteneklerinin farkındaydılar; fakat aynı zamanda sert karakterini ve yaşadığı olayları unutmadığını düşünüyorlardı.

Yıllarca hapsedilen bir şehzadenin tahta çıktığı gün eski düşmanlarına karşı harekete geçmesi mümkündü. Bu nedenle bazı emirler farklı bir şehzadeyi tahta çıkararak kendi nüfuzlarını korumayı tercih ediyordu.

Ancak daha zayıf bir hükümdarın seçilmesi de Selçuklu Devleti’ni parçalanmaya götürebilirdi. Erzurum, Erzincan ve çevresindeki hanedan kolları bağımsız hareket ediyor; Kilikya Ermeni Krallığı fırsat kolluyor; Eyyûbîler Kuzey Suriye ve Güneydoğu Anadolu’da güçlerini artırıyorlardı. Karadeniz’de Trabzon Rum Devleti, batıda İznik İmparatorluğu bulunuyordu.

Doğuda ise çok daha büyük bir tehlike yaklaşmaktaydı. Moğol istilası Harezmşah ülkesini parçalamış, büyük askerî ve toplumsal kitleleri batıya doğru sürüklemişti. Böyle bir dönemde yalnızca emirlerin sözünü dinleyecek zayıf bir hükümdar, devleti koruyamayabilirdi.

Bu değerlendirmeler sonucunda Keykubad’ın yetenekleri, onunla ilgili duyulan korkudan daha ağır bastı.

Kale kapılarının açılması

Selçuklu emirleri, Keykubad’ın tutulduğu kaleye bir heyet gönderdiler. Heyetin görevi ona ağabeyinin öldüğünü bildirmek ve sultan seçildiğini açıklamaktı.

Yıllardır dış dünyadan uzak yaşayan Keykubad için bu haberin başlangıçta inandırıcı gelmemiş olması mümkündür. Hapiste bulunan bir hanedan mensubu açısından “sultan öldü, seni tahta çıkarmaya geldik” sözü bir tuzak da olabilirdi.

Keykubad’ın ağabeyinin gerçekten öldüğüne ve emirlerin kendisini tahta çıkarmak istediğine emin olduktan sonra kaleden çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Mahkûm şehzadenin üzerindeki gözetim sona erdi; kendisine yeniden hükümdar ailesine uygun kıyafetler, atlar ve maiyet verildi.

Kaleye mahkûm olarak giren Keykubad, buradan Türkiye Selçuklu Sultanı sıfatıyla çıkıyordu.

Onun hayatındaki bu büyük değişim, Selçuklu veraset sisteminin ne kadar hareketli olduğunu gösterir. Aynı şehzade birkaç yıl içerisinde melik, taht iddiacısı, isyancı, mahkûm ve nihayet sultan olabilmişti.

Yeni sultanın ilk davranışı

Keykubad, kaleden çıktıktan sonra kendisini tahta davet eden emirlere karşı hemen düşmanca bir tavır göstermedi. Aksine onları iyi karşıladı ve devletin devamlılığını ön plana çıkaran ihtiyatlı bir siyaset izledi.

Geçmişte kendisine karşı savaşan emirlerin önemli bir kısmını görevlerinde bıraktı. Bu davranış hem merkezî otoritenin kurulması hem de yeni bir iç savaşın önlenmesi bakımından gerekliydi. Keykubad tahta çıkar çıkmaz geniş bir tasfiyeye başlasaydı emirler birleşerek başka bir şehzadeyi destekleyebilirlerdi.

Yeni sultan, sabırlı hareket ederek önce ülkenin ve ordunun gerçek durumunu öğrenmeyi tercih etti. Hangi emirin ne kadar askerî güce sahip olduğunu, hazineyi kimin kontrol ettiğini, saray görevlilerinin hangi gruplara bağlı bulunduğunu ve şehirlerin yeni hükümdara nasıl yaklaştığını tespit etmeye çalıştı.

Esaret yılları ona aceleci davranmanın bedelini öğretmişti. Kayseri’de müttefiklerine güvenerek hızlı bir zafer aramış ve kaybetmişti. Bu defa önce şartları hazırlayacak, ardından harekete geçecekti.

Cülus merasimleri

Keykubad’ın sultanlığı önemli Selçuklu merkezlerinde yapılan cülus merasimleriyle duyuruldu. Şehirlerde onun adına hutbe okunması ve sikke bastırılması, hükümdarlığının en önemli hukukî ve siyasî göstergeleriydi.

Hutbe, cuma namazında sultanın adının okunması anlamına geliyordu. Bir şehirde hükümdarın adına hutbe okunması, o bölgede onun hâkimiyetinin kabul edildiğini gösterirdi. Sikke de aynı şekilde egemenlik alametiydi.

Keykubad’ın tahta çıkışı, güzergâh üzerindeki şehirlerde ve başkent Konya’da merasimlerle karşılandı. Devlet adamları, askerî kumandanlar, din âlimleri, tüccarlar ve halkın temsilcileri yeni sultana bağlılık bildirdiler.

Konya’ya girişi, yıllarca süren esaretin ardından elde edilen büyük bir zafer niteliğindeydi. Şehir süslendi, askerî birlikler tören düzeninde sıralandı ve yeni sultan Selçuklu sarayına girdi.

Keykubad burada resmen biat aldı. Emirler ellerini onun eline koyarak sadakat yemini ettiler. Halka ihsanlarda bulunuldu, yoksullara sadakalar dağıtıldı ve bazı mahkûmların serbest bırakıldığına dair rivayetler aktarıldı.

Bu törenler yalnızca kutlama amacı taşımıyordu. Yeni hükümdarın iktidarının görülebilir hâle getirilmesi gerekiyordu. Taht, sancak, hükümdarlık çadırı, hilat, davul ve diğer saltanat alametleri, Keykubad’ın artık meşru Selçuklu sultanı olduğunu bütün ülkeye gösteriyordu.

Sultanlık unvanları ve hükümdarlık anlayışı

Keykubad, tahta çıktıktan sonra meliklik döneminde kullandığı unvanlardan daha kapsamlı hükümdarlık unvanları kullanmaya başladı. Sikkelerinde ve kitabelerinde “es-Sultânü’l-a‘zam”, yani “en büyük sultan” ifadesi yer aldı.

Daha sonraki kitabelerde onun için kullanılan unvanlar, iktidarının genişleme yönünü de göstermektedir. “Karanın ve iki denizin sultanı” ifadesi, Selçuklu hâkimiyetinin Anadolu’nun iç bölgeleriyle sınırlı olmadığını; Akdeniz ve Karadeniz’e ulaştığını anlatıyordu.

Türkmenler ve sonraki tarihçiler onu “Uluğ Sultan” veya “Uluğ Keykubad” diye anacaklardı. Ancak 1220 yılındaki cülusu sırasında bu büyük şöhret henüz kazanılmış değildi. Yeni sultanın önünde çözmesi gereken ağır meseleler bulunuyordu.

Devraldığı devlet

Keykubad tahta çıktığında Türkiye Selçuklu Devleti, ağabeyi İzzeddin Keykâvus’un fetihleri sayesinde önemli bir güce ulaşmıştı. Sinop’un ele geçirilmesiyle Karadeniz’e, Antalya’nın yeniden alınmasıyla Akdeniz’e açılan iki önemli limana sahipti.

Konya başkentti. Kayseri ve Sivas devletin askerî, ticarî ve idarî bakımdan en güçlü şehirleri arasındaydı. Malatya, Tokat, Amasya, Ankara ve Antalya gibi merkezler geniş Selçuklu ülkesinin önemli parçalarını meydana getiriyordu.

Fakat devletin gücü kadar zayıf noktaları da vardı. Güçlü emirler büyük askerî birliklere ve servetlere sahipti. Bazı emirlerin maiyetleri, küçük hükümdarların ordularıyla yarışabilecek düzeye ulaşmıştı.

Sınır bölgelerinde bulunan melikler ve tâbi hükümdarlar, merkez zayıfladığında bağımsız davranmaya hazırdı. Kilikya Ermeni Krallığı güney yollarını tehdit ediyor, Eyyûbî melikleri Malatya ve Güneydoğu Anadolu üzerinde etkili olmaya çalışıyorlardı.

Karadeniz sahilindeki Trabzon Rum Devleti, Sinop ve çevresindeki Selçuklu hâkimiyetini kabul etmek istemiyordu. Batıda İznik İmparatorluğu ile ilişkiler zaman zaman savaşa dönüşebilecek durumdaydı.

Doğuda ise Moğolların önünden kaçan Harezmşah kuvvetleri Anadolu sınırlarına yaklaşıyordu. Bu hareketlilik hem yeni askerî imkânlar hem de büyük bir güvenlik tehdidi oluşturuyordu.

Keykubad’ın stratejik düşüncesi

Yeni sultan, Türkiye Selçuklu Devleti’nin yalnızca doğuya veya batıya yönelerek güvenliğini sağlayamayacağını görüyordu. Anadolu’nun bütün sınırları aynı anda değerlendirilmeliydi.

Batıda Bizans devletleriyle dengeli ilişkiler kurulmalı, kuzeyde Karadeniz ticareti korunmalı, güneyde Akdeniz limanları güçlendirilmeli ve doğuda yaklaşan Moğol tehlikesine karşı tedbir alınmalıydı.

Keykubad’ın saltanatı boyunca uygulayacağı siyasetin temelinde bu geniş coğrafya anlayışı bulunuyordu. O, devletin gücünü yalnızca fethedilen toprakların büyüklüğüyle ölçmüyordu. Limanların, ticaret yollarının, kalelerin, şehir surlarının, kervansarayların ve diplomatik ittifakların tamamını aynı devlet düzeninin parçaları olarak görüyordu.

Bir şehri ele geçirmek yeterli değildi; o şehir kalelerle korunmalı, yollarla başkente bağlanmalı ve ticaret sayesinde ekonomik değer üretmeliydi. Bir limana sahip olmak da tek başına yeterli değildi; limanı koruyacak donanma, tersane ve askerî kuleler kurulmalıydı.

Bu düşünce, Keykubad’ı yalnızca büyük bir savaşçı değil, geniş kapsamlı bir devlet kurucusu hâline getirecekti.

İlk yıllarında barışçı görünmesinin sebebi

Keykubad tahta çıktıktan hemen sonra bütün komşularına karşı savaşa başlamadı. Öncelikle devlet içerisindeki dengeleri öğrenmeye ve savunma hazırlıklarını tamamlamaya yöneldi.

Kendisini tahta çıkaran emirlerin gücü henüz çok fazlaydı. Ordu içerisindeki birliklerin önemli bir kısmı doğrudan bu emirlerin kumandası altındaydı. Hazine, saray görevlileri ve taşra idaresinde de farklı gruplar etkiliydi.

Keykubad, ilk aşamada güçlü emirlerle açık bir çatışmaya girmek yerine onlara makamlarını ve itibarlarını koruyacağı izlenimini verdi. Devlet işlerinde fikirlerini aldı, merasimlerde onları yanında bulundurdu ve bazılarını önemli görevlere gönderdi.

Fakat sultan aynı zamanda kendisine bağlı yeni bir kadro oluşturmaya başladı. Esaret döneminde sadakatlerini koruyan devlet adamlarını çevresine topladı. Saray muhafızlarını ve özel askerî birliklerini güçlendirdi.

Bu hazırlıklar tamamlandığında, kendisini gölgede bırakabilecek kadar büyüyen emirlerin nüfuzunu kırmak için harekete geçecekti.

Şehirlerin tahkim edilmesi

Keykubad’ın ilk büyük tedbirlerinden biri önemli Selçuklu şehirlerinin savunmasını güçlendirmek oldu. Konya başta olmak üzere Sivas ve Kayseri gibi merkezlerin surları tamir edildi ve genişletildi.

Konya’nın başkent olması sebebiyle özel bir önemi vardı. Şehir, Selçuklu hanedanının sarayını, devlet hazinesini ve merkez bürokrasisini barındırıyordu. Başkentin savunmasız kalması, devletin tamamının tehlikeye düşmesi anlamına gelebilirdi.

Surların yapımına devlet emirleri de katıldı. Bazı burçların masrafları belirli emirler tarafından karşılandı ve üzerlerine kitabeler yerleştirildi. Böylece tahkimat çalışması yalnızca askerî bir faaliyet değil, hükümdarla emirler arasındaki bağlılığın gösterildiği siyasî bir programa dönüştü.

Keykubad’ın kale ve surlara verdiği önem, yaklaşan Moğol tehlikesiyle de bağlantılıydı. Moğol orduları henüz Anadolu’ya girmemişti; ancak Horasan ve İran’dan gelen haberler, bu büyük kuvvetin önünde şehirlerin birbiri ardına düştüğünü gösteriyordu.

Sultan, Moğolların Anadolu’ya yönelmesi hâlinde açık arazide yapılacak tek bir savaşın yeterli olmayacağını düşünüyordu. Güçlü şehirler, uzun süre dayanabilecek kaleler ve güvenli ikmal merkezleri oluşturulmalıydı.

Abbâsî halifeliğiyle ilişkiler

Keykubad, hükümdarlığının İslâm dünyasındaki meşruiyetini güçlendirmek için Bağdat’taki Abbâsî halifeliğiyle ilişkilerine önem verdi. Halifenin gönderdiği hilat ve hükümdarlık alametleri, Selçuklu sultanının İslâm dünyasındaki saygınlığını artırıyordu.

Selçuklu sultanları siyasî bakımdan bağımsız hükümdarlardı. Ancak Abbâsî halifesinin manevî otoritesini kabul etmeleri, hâkimiyetlerinin dinî meşruiyetini kuvvetlendiriyordu.

Keykubad’ın halifelikle ilişkisi yalnızca sembolik değildi. Moğol tehlikesinin büyüdüğü bir dönemde İslâm dünyasındaki hükümdarların ortak savunması meselesi de önem kazanmıştı. Halife, farklı Müslüman devletler arasında haberleşme ve dayanışma sağlamaya çalışıyordu.

Sultan, gerektiğinde halifenin yardım taleplerine askerî destek gönderebilecek güçlü bir hükümdar olduğunu göstermek istiyordu. Bu yaklaşım, Türkiye Selçuklu Devleti’nin yalnızca Anadolu’da değil, bütün İslâm dünyasında etkili bir devlet hâline gelme arzusunu yansıtıyordu.

Keykubad ve güçlü emirler

Keykubad’ın tahta çıkmasını sağlayan emirler, yeni sultanın kendilerine minnet borçlu olduğunu düşünüyorlardı. Bunların arasında büyük servete, geniş askerî maiyete ve devlet yönetiminde güçlü nüfuza sahip kişiler bulunuyordu.

Bu emirlerin başında Seyfeddin Ayaba gibi etkili devlet adamları geliyordu. Bazı emirlerin askerleri ve hizmetkârları o kadar fazlaydı ki hükümdarlık merasimlerinde sultanın ihtişamıyla yarışabilecek bir görüntü oluşturuyorlardı.

Keykubad açısından bu durum kabul edilebilir değildi. Çocukluğunda babasının emirlerin desteğini kaybettiğinde tahtından uzaklaştırıldığını görmüştü. Kendisinin de yıllarca hapsedilmesi, büyük ölçüde emirlerin aldığı kararların sonucuydu.

Sultan, devlet içerisinde kendi otoritesinden daha güçlü bir emirler topluluğunun bulunmasının yeni taht değişikliklerine yol açabileceğini düşünüyordu. Ancak henüz onların tamamıyla aynı anda mücadele edecek güce sahip değildi.

Bu nedenle sabırlı davrandı. Emirlerin birbirleriyle olan rekabetlerini izledi, servetlerini ve askerî güçlerini tespit etti. Bazılarını birbirinden uzak görevlere gönderirken kendisine bağlı kişileri önemli makamlara getirmeye başladı.

Yaklaşan tasfiye, Türkiye Selçuklu tarihinin en sert saray mücadelelerinden birine dönüşecekti.

İlk büyük hedef: Kalonoros

Keykubad iç düzenlemeleri sürdürürken Akdeniz kıyılarındaki gelişmeleri de takip ediyordu. Antalya Selçuklu hâkimiyetindeydi; fakat Antalya’nın doğusundaki kıyılar bütünüyle kontrol altına alınmış değildi.

Bu sahilde bulunan Kalonoros Kalesi, denize doğru uzanan sarp bir yarımada üzerinde yükseliyordu. Kale, bölgenin yerel hâkimi Kir Fard tarafından yönetiliyordu. Son derece güçlü surlara ve doğal savunma imkânlarına sahipti.

Kalonoros’un ele geçirilmesi hâlinde Selçuklular yalnızca yeni bir kaleye sahip olmayacaklardı. Antalya’dan doğuya uzanan sahil yolu güvence altına alınacak, Akdeniz ticareti korunacak ve büyük bir deniz üssü kurulabilecekti.

Keykubad, kendisine ait yeni bir sahil şehri meydana getirmek istiyordu. Fethedilecek kaleyi yeniden inşa edecek, tersane kuracak ve buraya kendi adını verecekti.

Esaretten çıkıp tahta oturan sultanın ilk büyük fetih hedefi böylece belirlenmiş oldu: Kalonoros, geleceğin Alâiye’si yani bugünkü Alanya.