DESPİNA HATUN

Trabzon Prensesinden Akkoyunlu Ulu Hatununa

Despina Hatun, XV. yüzyıl Anadolu, Karadeniz ve İran tarihinin iki farklı dünyasını birbirine bağlayan en dikkat çekici hanedan kadınlarından biridir. Asıl adı Theodora Megale Komnene olan Despina Hatun, Trabzon Rum İmparatorluğu’nun hükümdar ailesinden geliyor; Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ile yaptığı evlilik sayesinde Türkmen siyasetinin merkezine giriyordu.

Onu yalnızca Uzun Hasan’ın Hristiyan eşi olarak tanımlamak eksik kalır. Despina Hatun; Trabzon ile Akkoyunlular arasında kurulan ittifakın sembolü, Akkoyunlu sarayında kendi inancını koruyan nüfuzlu bir hanedan mensubu, Venedik elçilerinin doğrudan görüştüğü siyasî bir aracı ve Safevî Devleti’nin kurucusu Şah İsmail’in anneannesiydi.

Hayatı hakkında aktarılan bilgilerin önemli bir bölümü, çağdaş Akkoyunlu kaynaklarından ziyade İtalyan seyyahların ve diplomatların kayıtlarından gelmektedir. Bu nedenle güzelliği, Uzun Hasan üzerindeki etkisi ve Otlukbeli Muharebesi sırasındaki rolü hakkında anlatılan bazı hadiseleri ihtiyatla değerlendirmek gerekir.

Adı Gerçekten Despina mıydı?

Kaynaklarda Theodora Megale Komnene, Despina Hatun, Despina Khatun ve bazı eski eserlerde hatalı biçimde Katerina veya Katarina adlarıyla anılır.

Asıl adı Theodora idi. “Megale Komnene”, mensubu bulunduğu Trabzon hükümdar hanedanını ifade eden bir unvandı. Yunanca despoina kelimesi “hanım, hükümdar eşi veya prenses”; Türk ve Moğol devlet geleneğindeki hatun ise yüksek mevkili hanedan kadını anlamına geliyordu.

Dolayısıyla “Despina Hatun”, birbirine yakın anlamlar taşıyan iki unvanın birleşmesinden meydana gelmiştir.

Bazı eski Batılı eserlerde geçen “Katerina” adı sağlam bir tarihî kayda dayanmaz. Bu adlandırmanın “Hatun” unvanının yanlış okunması veya yorumlanması sonucunda ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Bu sebeple biyografisinde Theodora Megale Komnene ve tarihte yaygın biçimde tanındığı Despina Hatun adlarının kullanılması daha doğrudur.

Doğum Tarihi ve Ailesi

Despina Hatun’un doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Uzun Hasan ile 1458 yılında evlendiği dikkate alındığında, 1438-1440 yılları civarında doğmuş olması muhtemeldir. Doğum yerinin Trabzon olduğu düşünülmektedir; ancak bunu kesinleştiren açık bir çağdaş kayıt bulunmamaktadır.

Babası, Trabzon Rum İmparatoru IV. İoannis Megas Komnenos idi. Annesi ise Gürcü Bagrationi hanedanına mensup bir prensesti. Annesinin Gürcistan Kralı I. Aleksandre’nin kızı olduğu yönünde bilgiler bulunmakla birlikte kimliği hakkındaki ayrıntılar tamamen kesin değildir.

Despina Hatun böylece baba tarafından Komnenos, anne tarafından Gürcü hükümdar ailesine bağlanıyordu. Trabzon’un son hükümdarı David Komnenos ise onun amcasıydı.

Hanedan çevresinde yetişen Theodora’nın iyi bir saray eğitimi aldığı, Hristiyan inancı konusunda yetiştirildiği ve bölgesel siyasetin temel unsurlarını öğrendiği düşünülebilir. Ancak çocukluğu ve gençlik yılları hakkında ayrıntılı bilgi bulunmamaktadır.

Trabzon ile Akkoyunlular Arasındaki Evlilik Siyaseti

Trabzon Rum İmparatorluğu, güçlü Türkmen beylikleri ile yükselen Osmanlı Devleti arasında varlığını sürdürmeye çalışan küçük fakat stratejik bir devletti. Trabzon hükümdarları çevrelerindeki Türkmen beyleriyle yalnızca savaşarak değil, hanedan evlilikleri yaparak da güvenlik sağlamaya çalışıyordu.

Akkoyunlular ile Trabzon hükümdar ailesi arasındaki evlilik ilişkileri Despina Hatun’dan yaklaşık bir asır önce başlamıştı. Bu nedenle Theodora’nın Uzun Hasan ile evlenmesi tamamen yeni bir uygulama değil, uzun süredir devam eden bölgesel ittifak siyasetinin en önemli halkalarından biriydi.

Theodora ile Uzun Hasan’ın 1457 yılında nişanlandığı, evliliğin ise 1458 yılında, muhtemelen Diyarbakır’da gerçekleştiği belirtilmektedir. Evlilik töreninde amcası David Komnenos’un Trabzon hanedanını temsil ettiği anlaşılmaktadır.

Bu evlilikle Trabzon, Osmanlı baskısına ve çevredeki diğer tehlikelere karşı Uzun Hasan’ın askerî gücünden yararlanmayı amaçlıyordu. Uzun Hasan ise Karadeniz ticaret yollarına yaklaşmış, köklü bir hükümdar ailesiyle akrabalık kurmuş ve uluslararası itibarını artırmış oluyordu.

Evlilik duygusal bir birliktelikten önce, her iki tarafın siyasî menfaatlerine hizmet eden büyük bir hanedan ittifakıydı.

İnancını Koruyan Bir Hristiyan Hatun

Evliliğin en dikkat çekici yönlerinden biri, Despina Hatun’un Hristiyan olarak kalmasına izin verilmesiydi.

Araştırmalarda aktarılan evlilik şartlarına göre Despina Hatun kendi ibadethanesine, din adamlarına ve Trabzon’dan getirilen hizmetkârlara sahip olacaktı. Bölgedeki Hristiyanların korunması konusunda da belirli bir nüfuz taşıdığı ileri sürülmektedir.

İtalyan seyyah ve diplomatların aktardığına göre Despina Hatun, sarayında Hristiyan ibadetlerini sürdürmüş, yanında bir papaz bulundurmuş ve Rum usulündeki dinî ayinlere katılmıştır. Onunla birlikte Trabzon’dan bazı soylu kadınların ve hizmetkârların da Akkoyunlu ülkesine geldiği belirtilmektedir.

Bu anlatıların çoğunun Batılı Hristiyan gözlemciler tarafından kaleme alındığı ve Despina Hatun’un dindarlığını özellikle öne çıkardığı unutulmamalıdır.

Onun dinini koruması, Uzun Hasan’ın din değiştirdiği veya Akkoyunlu sarayının Hristiyanlaştığı anlamına gelmez. Bu durum, Orta Çağ hanedan evliliklerinde siyasî çıkarların dinî farklılıkların önüne geçebildiğini gösteren önemli bir örnektir.

Harput’taki Sarayı ve Saray Çevresi

Bazı kaynaklar Despina Hatun’un sarayını bir süre Harput’ta kurduğunu belirtmektedir. Yanında Trabzon’dan gelen din adamları, hizmetkârlar ve bazı soylu ailelerin kızları bulunuyordu.

Harput, Akkoyunlu ülkesinin Anadolu’ya ve Trabzon güzergâhına açılan önemli merkezlerinden biriydi. Despina Hatun’un burada bulunması hem dinî hayatını daha rahat sürdürmesini hem de Trabzon ile bağlantılarını korumasını sağlıyordu.

Onun ayrı bir saray çevresine sahip olması, Akkoyunlu ülkesinde tamamen etkisiz ve yalnız bırakılmış bir prenses olmadığını gösterir. Bununla birlikte Despina Hatun’un Harput’u doğrudan yönettiğine dair kesin bir idarî kayıt bulunmadığı için onu Harput’un resmî hükümdarı veya valisi olarak göstermek doğru değildir.

1461 Trabzon Seferi ve Yıkılan İttifak

Fatih Sultan Mehmed’in 1461 yılında Trabzon üzerine yürümesi, Despina Hatun’un evliliğiyle kurulan ittifakın en büyük sınavı oldu.

Trabzon hükümdarı David Komnenos, Uzun Hasan’ın Osmanlılara karşı askerî yardım göndereceğini düşünüyordu. Uzun Hasan’ın Trabzon hükümdar ailesiyle akrabalığı bulunuyor ve eşi Despina Hatun bu hanedandan geliyordu.

Fatih Sultan Mehmed’in Trabzon seferi sırasında Uzun Hasan’ın annesi Saray Hatun, Osmanlı ordugâhına giderek padişahla görüştü. Yapılan müzakereler sonucunda Osmanlılarla Akkoyunlular arasında doğrudan bir savaş çıkması önlendi; ancak Uzun Hasan Trabzon’a askerî yardım göndermedi.

Trabzon 15 Ağustos 1461’de Osmanlı hâkimiyetine girdi. Böylece Despina Hatun’un doğduğu ve mensubu bulunduğu hanedan devleti sona erdi.

Uzun Hasan ile yaptığı evlilik Trabzon’a birkaç yıllık diplomatik koruma sağlamış olsa da Fatih Sultan Mehmed’in kararlı siyaseti karşısında şehrin bağımsızlığını kurtaramadı.

Amcası David Komnenos’un İdamı

Trabzon’un fethinden sonra son imparator David Komnenos ve ailesi Osmanlı topraklarında yaşamaya başladı.

1463 yılında Despina Hatun’un amcasına mektup göndererek oğullarından veya yeğenlerinden birini Akkoyunlu sarayına yollamasını istediği ileri sürüldü. Böyle bir talebin, Komnenos hanedanından bir kişinin Uzun Hasan’ın himayesine alınması anlamına geleceği açıktı.

Fatih Sultan Mehmed bu yazışmayı, Trabzon tahtı için yeni bir aday hazırlanmasının ve Uzun Hasan’ın desteğiyle bölgenin yeniden ele geçirilmesinin işareti olarak değerlendirdi. David Komnenos, üç oğlu ve bir yeğeni 1 Kasım 1463’te idam edildi.

Bununla birlikte söz konusu mektupların gerçekliği ve olayın ayrıntıları tartışmalıdır. Bazı anlatılar, mektupların David Komnenos’u ortadan kaldırmak için kullanılan veya hazırlanmış bir gerekçe olduğunu ileri sürmektedir.

Bu nedenle Despina Hatun’u kesin biçimde Osmanlılara karşı kurulmuş bir ayaklanmanın yöneticisi olarak göstermek doğru değildir. Fakat onun Komnenos ailesinden hayatta kalanları Akkoyunlu sarayının koruması altına almak istemiş olması mümkündür.

Akkoyunlu Sarayındaki Siyasî Nüfuzu

Despina Hatun’un Akkoyunlu sarayındaki nüfuzu yalnızca Uzun Hasan’ın eşi olmasından kaynaklanmıyordu. O, Trabzon hükümdar ailesinin bir üyesi olarak Karadeniz, Gürcistan, Venedik ve diğer Hristiyan devletlerle kurulabilecek ilişkiler bakımından değer taşıyordu.

Anthony Bryer, Despina Hatun’un Akkoyunlu dış siyaseti üzerinde belirli bir söz hakkına sahip olduğunu belirtmektedir. Özellikle Hristiyan hükümdarlar ve Batılı elçilerle yürütülen görüşmelerde aracı rol üstlenmiş olması mümkündür.

Ancak onun Uzun Hasan’ın bütün kararlarını yönlendirdiğini veya Akkoyunlu siyasetini tek başına belirlediğini söylemek abartılı olur. Daha doğru ifade, Despina Hatun’un özellikle Trabzon ve Avrupa devletleriyle kurulan ilişkilerde etkili bir hanedan temsilcisi olduğudur.

Venedik Elçisi Caterino Zeno ile Görüşmesi

Fatih Sultan Mehmed’e karşı müttefik arayan Venedik Cumhuriyeti, Uzun Hasan’ı Osmanlıların doğudaki en önemli rakibi olarak görüyordu.

Venedik elçisi Caterino Zeno, Akkoyunlu sarayına geldiğinde Despina Hatun ile aralarında akrabalık bağı bulunduğunu belirtti. Bu bağ sayesinde Uzun Hasan’a daha kolay ulaşabildiğini ve hükümdarla doğrudan görüşme imkânı elde ettiğini aktardı.

Zeno’nun verdiği bilgiler, Despina Hatun’un yabancı elçiler tarafından Akkoyunlu karar merkezine ulaşmanın önemli yollarından biri olarak görüldüğünü ortaya koymaktadır.

Despina Hatun’un 1465-1466 yıllarındaki Venedik temasları ile 1474’te Boğdan hükümdarı Büyük Stefan’a yönelik diplomatik girişimlerde etkili olduğu düşünülmektedir.

Bu temasların amacı Osmanlı Devleti’ne karşı Akkoyunlu, Venedik ve diğer Hristiyan devletleri içine alan büyük bir ittifak kurmaktı. Ancak tarafların farklı menfaatleri ve askerî yardımların zamanında ulaştırılamaması nedeniyle bu ittifak istenen sonucu vermedi.

Otlukbeli Muharebesi’nde Bulundu mu?

Bazı modern eserlerde Despina Hatun’un 1473 Otlukbeli Muharebesi sırasında Uzun Hasan’ın yanında bulunduğu ve Osmanlı ordusunun takip edilmesi için eşini teşvik ettiği anlatılır.

Bu bilgi özellikle Franz Babinger’in eserinde yer almaktadır. Ancak hadisenin ayrıntıları çağdaş Akkoyunlu ve Osmanlı kaynaklarıyla açık biçimde doğrulanamamaktadır.

Bu nedenle Despina Hatun’un Otlukbeli Muharebesi’ne bizzat katıldığı veya Uzun Hasan’a savaş sırasında emir verir gibi müdahale ettiği iddiası kesin bir tarihî gerçek olarak sunulmamalıdır. Bu anlatı, ihtiyatla aktarılması gereken bir tarihî rivayettir.

Kesin olan, Otlukbeli yenilgisinin Uzun Hasan’ın Osmanlılara karşı kurduğu büyük ittifak planına ağır bir darbe vurmasıdır. Despina Hatun’un Venedik ve Hristiyan hükümdarlar üzerinden desteklediği düşünülen Osmanlı karşıtı siyaset de bu yenilginin ardından başarıya ulaşamamıştır.

Çocukları

Kaynaklar Despina Hatun’un çocuklarının sayısı ve adları konusunda tam bir birlik göstermemektedir. Genel kabul gören bilgilere göre Uzun Hasan’dan şu çocukları dünyaya geldi:

Maksud Bey
Mesih Bey
Halime Alemşah Begüm
Adları kesin olarak belirlenemeyen iki kız

Oğlu Maksud Bey, Uzun Hasan’ın 1478’deki ölümünden sonra başlayan taht mücadelesi sırasında üvey kardeşi Halil tarafından öldürüldü.

Mesih Bey’in ise 1473 yılından önce öldüğü tahmin edilmektedir.

Kaynaklarda zaman zaman Despina Hatun’a Yakub adında bir oğul daha bağlanır. Ancak bu kişinin Uzun Hasan’ın daha sonra Akkoyunlu hükümdarı olan oğlu Sultan Yakub ile aynı kişi olmadığı anlaşılmaktadır. Çocuklarıyla ilgili farklı listeler bulunduğu için kesin sayı konusunda ihtiyatlı davranılmalıdır.

Şah İsmail’e Uzanan Hanedan Bağı

Despina Hatun’un tarih üzerindeki en önemli hanedan etkisi, kızı Halime Alemşah Begüm üzerinden devam etti.

Halime Alemşah Begüm, Safevî tarikatının şeyhi Şeyh Haydar ile evlendi. Şeyh Haydar, Uzun Hasan’ın kız kardeşi Hatice Begüm ile Şeyh Cüneyd’in oğluydu.

Bu evlilikten doğan çocuklardan biri, 1501 yılında Safevî Devleti’ni kuran Şah İsmail idi. Böylece Despina Hatun, Şah İsmail’in anneannesi oldu.

Şah İsmail’in soyunda Trabzon Komnenosları, Akkoyunlu Bayındır hanedanı ve Safevî şeyh ailesi birleşmişti. Bu akrabalık, XV. ve XVI. yüzyıl Anadolu, İran ve Kafkasya tarihini birbirine bağlayan son derece önemli bir hanedan zinciriydi.

Despina Hatun’un siyasî mirası kendi hayatıyla sona ermemiş, kızı ve torunu aracılığıyla Safevî Devleti’nin hükümdar ailesine aktarılmıştır.

Uzun Hasan’ın Ölümünden Sonraki Hayatı

Uzun Hasan 1478 yılında hayatını kaybetti. Hükümdarın ölümünün ardından Akkoyunlu hanedanında sert bir taht mücadelesi başladı.

Despina Hatun’un oğlu Maksud Bey bu mücadele sırasında öldürüldü. Oğlunun öldürülmesi, Despina Hatun’un saraydaki konumunu önemli ölçüde zayıflatmış olmalıdır.

Uzun Hasan’ın ölümünden sonra Despina Hatun’un siyasî faaliyetleri hakkındaki bilgiler büyük ölçüde kesilmektedir. Harput’taki sarayından ayrılarak Diyarbakır’a çekildiği belirtilmektedir.

Hayatının son dönemini hangi şartlar altında geçirdiği ve Akkoyunlu taht mücadelelerinde herhangi bir rol oynayıp oynamadığı kesin olarak bilinmemektedir.

Ölüm Tarihi ve Mezarı

Despina Hatun’un ölüm tarihi kesin değildir. Uzun Hasan’ın 1478 yılındaki ölümünden sonra bir süre daha yaşadığı anlaşılmaktadır.

Bu nedenle ölüm tarihini kesin bir yıl olarak vermek yerine, 1478’den sonra ve muhtemelen 1507’den önce öldüğünü belirtmek daha doğrudur.

Diyarbakır’daki Aziz George Kilisesi’ne, diğer adıyla Mar Circis veya Mar Jurjis Kilisesi’ne defnedildiği aktarılır.

Mezarı, 1507 yılında bölgeyi ziyaret eden bir İtalyan seyyaha gösterilmişti. Anlatılanlara göre kilisenin girişine yakın bir yerde bulunan mezarın üzerinde tuğla ve topraktan yapılmış sanduka biçiminde bir yapı vardı.

Mezarın bulunduğu yapı 1883 yılında zarar gördü ve Despina Hatun’un mezarı zamanla ortadan kayboldu. Günümüzde ona ait olduğu kesin biçimde belirlenebilen bir mezar veya kitabe mevcut değildir.

Batı Dünyasındaki “Trabzon Prensesi” Efsanesi

Despina Hatun’un ünü yalnızca Akkoyunlu ülkesinde kalmadı. Güzelliği, Hristiyan bir prenses olarak güçlü bir Türkmen hükümdarıyla evlenmesi ve Osmanlılara karşı kurulmak istenen ittifaktaki konumu Avrupa’da romantik bir “Trabzon Prensesi” efsanesinin doğmasına yol açtı.

Batılı anlatılarda kimi zaman kurtarılmayı bekleyen bir Hristiyan prenses, kimi zaman Uzun Hasan’ı Osmanlılara karşı savaşa yönlendiren güçlü bir kadın olarak tasvir edildi.

Bu anlatıların önemli bir bölümü tarihî Despina Hatun’dan çok, dönemin Avrupa siyasetindeki Osmanlı karşıtı beklentileri ve edebî hayal dünyasını yansıtır.

Tarihî Despina Hatun ile Avrupa edebiyatında oluşturulan “Trabzon Prensesi” karakterini birbirinden ayırmak gerekir.

Şahsiyeti ve Tarihî Önemi

Despina Hatun’un kişiliği hakkında kendi kaleminden çıkmış bir mektup, hatırat veya doğrudan ifade günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle şahsiyetine ilişkin değerlendirmeler yabancı elçilerin kayıtlarına ve daha sonraki tarihçilerin yorumlarına dayanmaktadır.

Kaynakların ortaya koyduğu kadarıyla kendi inancını ve saray çevresini koruyabilmiş, Trabzon hanedanıyla bağlarını sürdürmüş ve Akkoyunlu sarayında yabancı elçilerin dikkate aldığı bir konum elde etmiştir.

Onun siyasî gücü Saray Hatun’da olduğu gibi doğrudan elçilik görevlerinden değil; hanedan bağlantılarından, Uzun Hasan üzerindeki nüfuzundan ve Hristiyan devletlerle iletişim kurabilme kabiliyetinden kaynaklanıyordu.

Despina Hatun’u yalnızca “güzel Hristiyan prenses” şeklinde anlatmak, onun tarihî önemini küçültür. O, Trabzon’un güvenliği için yapılan bir ittifak evliliğinin merkezinde yer almış, Akkoyunlu dış ilişkilerinde etkili olmuş ve soyu Safevî Devleti’ne ulaşmış bir hanedan kadınıydı.

Sonuç: Üç Hanedanı Birbirine Bağlayan Hatun

Despina Hatun, Trabzon sarayında doğmuş, Akkoyunlu sarayında hükümdar eşi olmuş ve soyu Safevî tahtına ulaşmış sıra dışı bir hanedan kadınıdır.

Hayatı boyunca Komnenos, Akkoyunlu ve Safevî dünyaları arasında kurulan siyasî ve ailevî bağların merkezinde yer aldı. Trabzon’un fethini önleyemedi; Venedik ile kurulan Osmanlı karşıtı ittifak Otlukbeli’nde başarıya ulaşmadı ve Uzun Hasan’ın ölümünden sonra oğullarından biri taht mücadelesinde hayatını kaybetti.

Buna rağmen Despina Hatun’un hanedan mirası sona ermedi. Torunu Şah İsmail’in Safevî Devleti’ni kurmasıyla onun soyu, XVI. yüzyılın en güçlü devletlerinden birinin hükümdar ailesinde devam etti.

Despina Hatun yalnızca Uzun Hasan’ın Hristiyan eşi değil; Karadeniz’den Diyarbakır’a, Harput’tan Tebriz’e ve oradan Safevî İranı’na uzanan büyük bir hanedan zincirinin en önemli halkalarından biridir.

Kaynaklar

Anthony A. M. Bryer, “Greeks and Türkmens: The Pontic Exception”, Dumbarton Oaks Papers, Cilt 29, 1975.
Anthony A. M. Bryer, “Rumlar ve Türkmenler: Karadeniz İstisnası”, çev. M. Sibel Dinçel–Murat Keçiş, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Sayı 16, 2014.
John E. Woods, The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire, University of Utah Press, 1999.
William Miller, Trebizond: The Last Greek Empire of the Byzantine Era, 1204–1461, 1926.
Caterino Zeno, Travels in Persia, Charles Grey tarafından yayımlanan A Narrative of Italian Travels in Persia in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, Hakluyt Society, 1873.
Franz Babinger, Mehmed the Conqueror and His Time, Princeton University Press, 1978.
M. L. Bierbrier, “The Descendants of Theodora Comnena of Trebizond”, The Genealogist, 1997.
Faruk Sümer, Akkoyunlular, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.

Araştırmacı Yazar: Ahmet Koç
www.devletialiyyei.com