MÜNŞÎ EBÛ BEKR-İ TİHRÂNÎ
Uzun Hasan’ın Saray Kâtibi ve Akkoyunlu Tarihinin Büyük Müverrihi
Münşî Ebû Bekr-i Tihrânî, XV. yüzyılda Timurlular, Karakoyunlular ve Akkoyunluların hâkim olduğu İran ve Doğu Anadolu coğrafyasında yetişmiş önemli bir devlet adamı, diplomat, münşî ve tarihçidir. Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın sarayında görev yapan Tihrânî, kaleme aldığı Kitâb-ı Diyârbekriyye adlı eseriyle Türk tarih yazıcılığının en kıymetli kaynaklarından birini meydana getirmiştir.
Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Kendi eserindeki bilgilerden, İsfahan yakınlarındaki Tihran köyünde doğduğu anlaşılmaktadır. Buradaki Tihran, günümüzde İran’ın başşehri olan Tahran ile karıştırılmamalıdır. Müellif eserinde kendisini “Ebû Bekr et-Tihrânî el-İsfahânî” şeklinde tanıtmaktadır.
İlim ve Devlet Hizmetiyle Geçen Bir Ömür
Ebû Bekr-i Tihrânî’nin ailesi, çocukluğu ve eğitim hayatı hakkında ayrıntılı bilgi bulunmamaktadır. Ancak Arapça ve Farsçaya hâkim olması; tarih, edebiyat, siyaset, diplomasi ve resmî yazışma kurallarındaki üstünlüğü, iyi bir medrese ve divan eğitimi aldığını göstermektedir.
1445 yılı civarında İsfahan’da bulunduğu ve şehrin ileri gelenleriyle yakın ilişkiler kurduğu bilinmektedir. XV. yüzyılın ortalarında İran ve çevresi; Timurlular, Karakoyunlular ve Akkoyunlular arasındaki büyük hâkimiyet mücadelelerine sahne oluyordu. Tihrânî de bu siyasi ortam içerisinde önce Timurlu idaresinde, ardından Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah’ın hâkimiyet sahasında devlet hizmetinde bulundu.
Onun asıl şöhreti ise Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın hizmetine girmesiyle başladı.
“Münşî” Ne Demektir?
Ebû Bekr-i Tihrânî’nin isminden önce kullanılan “münşî” kelimesi bir isim değil, önemli bir devlet unvanıdır.
Münşî; hükümdarın mektuplarını, fermanlarını, antlaşmalarını ve devletler arası diplomatik yazışmaları kaleme alan yüksek dereceli saray kâtibidir. Münşîlerin yalnızca güzel yazı yazmaları yeterli değildi. Tarih, siyaset, hukuk, edebiyat ve diplomasi bilmeleri; kullanılan her sözün doğurabileceği siyasi sonuçları hesaplamaları gerekiyordu.
Bu sebeple Ebû Bekr-i Tihrânî, sıradan bir kâtip değil; Akkoyunlu Devleti’nin diplomatik dilini meydana getiren ve hükümdarın siyasi düşüncelerini resmî metinlere aktaran seçkin bir devlet adamıydı.
Uzun Hasan’ın Hizmetine Girmesi
Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah’ın 1467’de Uzun Hasan tarafından mağlup edilmesi ve ardından Timurlu Hükümdarı Ebû Said Mirza’nın 1469’da yenilmesi, Akkoyunlu Devleti’ni bölgenin en güçlü devleti haline getirdi.
Ebû Bekr-i Tihrânî, 1469 yılında Uzun Hasan’ın hizmetine girdi. Bilgisi, devlet tecrübesi ve edebî kabiliyeti sayesinde kısa zamanda hükümdarın yakın çevresinde yer aldı. Uzun Hasan adına çeşitli mektuplar, antlaşmalar ve diplomatik metinler hazırladı.
Tihrânî’nin devlet hizmetindeki önemi yalnızca yazışmalardan ibaret değildi. Geçmişte farklı devletlerin divanlarında bulunması, ona İran, Horasan, Azerbaycan ve Doğu Anadolu’daki siyasi dengeleri yakından tanıma imkânı vermişti. Bu birikimi sayesinde Uzun Hasan’ın güvendiği devlet adamlarından biri oldu.
Ancak kaynaklarda onun Uzun Hasan’ın resmî olarak “akıl hocası” unvanını taşıdığına dair açık bir kayıt bulunmamaktadır. Günümüzde bu ifade, onun hükümdara yakınlığını ve saraydaki fikrî etkisini anlatmak amacıyla kullanılmaktadır.
Kitâb-ı Diyârbekriyye’nin Yazılması
Ebû Bekr-i Tihrânî’yi tarihte kalıcı kılan en önemli eseri Kitâb-ı Diyârbekriyye’dir. Eser, Uzun Hasan’ın isteği ve teşviki üzerine Farsça kaleme alınmıştır.
Tihrânî, uzun zamandır herkesin beğeneceği büyük bir tarih kitabı yazmak istediğini; ancak kendisini destekleyecek güçlü bir hükümdar bulamadığı için bu arzusunu gerçekleştiremediğini ifade eder. Uzun Hasan’ın himayesi, ona bu eserini yazma imkânı sağlamıştır.
Kitabın adındaki “Bekr” kelimesi hem yazarın künyesinde hem de Akkoyunluların merkezi durumundaki Diyâr-ı Bekr adında bulunmaktadır. Ayrıca eserin adı ebced hesabıyla hadiselerin büyük bölümünün yazıldığı 875 hicrî, yani 1470-1471 yılına işaret etmektedir.
Eserin önemli bir kısmı bu tarihten sonra yazılmış ve Uzun Hasan’ın ölümünün ardından tamamlanmıştır.
Eserin İçeriği
Kitâb-ı Diyârbekriyye yalnızca Uzun Hasan’ın hayatını anlatan bir hükümdar biyografisi değildir. Eser; Akkoyunluların kökenleri, Türkmen boylarının teşkilatı, Karakoyunlu Devleti, Timurlular ve XV. yüzyıl İran tarihi hakkında geniş bilgiler vermektedir.
Eserde başlıca şu konular ele alınmıştır:
- Akkoyunluların dayandığı Bayındır boyu ve hanedan şeceresi,
- Karayülük Osman Bey ile oğulları ve torunları,
- Akkoyunlu hanedanı içerisindeki iktidar mücadeleleri,
- Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah’ın faaliyetleri,
- Uzun Hasan’ın kardeşleriyle mücadelesi ve hükümdarlığı ele geçirmesi,
- Gürcistan seferleri,
- Karakoyunluların ortadan kaldırılması,
- Timurlu Ebû Said Mirza’nın mağlup edilmesi,
- Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki Türkmen toplulukları,
- Trabzon Rum İmparatorluğu meselesi,
- Uzun Hasan ile Fatih Sultan Mehmed arasındaki siyasi rekabet.
Tihrânî, eserini büyük ölçüde kendi gözlemlerine, dönemin tanıklarından duyduğu bilgilere ve saray kayıtlarına dayanarak yazmıştır. Akkoyunlularla ilgili bazı bilgilerin doğrudan Uzun Hasan tarafından kendisine anlatıldığı anlaşılmaktadır.
Fatih Sultan Mehmed ile Uzun Hasan Mücadelesi
Ebû Bekr-i Tihrânî, Fatih Sultan Mehmed ile aynı dönemde yaşamıştır. Ancak Osmanlı hizmetinde değil, Osmanlı Devleti’nin doğudaki en güçlü rakibi olan Akkoyunlu sarayında görev yapmıştır.
Fatih Sultan Mehmed’in 1461’de Trabzon’u fethederek Komnenos hâkimiyetine son vermesi, Uzun Hasan ile Osmanlı Devleti arasındaki rekabeti artırdı. Uzun Hasan’ın Trabzon Rum hanedanıyla akrabalığı bulunuyor, ayrıca Karamanoğullarını Osmanlılara karşı destekliyordu.
Bu rekabet 1473 yılında Otlukbeli Savaşı ile sonuçlandı. Fatih Sultan Mehmed’in ordusu, Uzun Hasan’ın kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğrattı.
Kitâb-ı Diyârbekriyye’de Fatih ile Uzun Hasan arasındaki Trabzon meselesi ve siyasi çekişmeler anlatıldığı halde, Akkoyunluların yenilgisiyle sonuçlanan Otlukbeli Savaşı’na yer verilmemiştir. Bu durum, eserin Uzun Hasan’ın başarılarını ve Akkoyunlu hanedanının büyüklüğünü göstermek amacıyla yazılmış olmasıyla açıklanmaktadır.
Bu nedenle eser çok değerli olmakla birlikte, saray çevresinde yazılmış resmî bir tarih olduğu unutulmamalı ve verdiği bilgiler diğer dönem kaynaklarıyla karşılaştırılmalıdır.
Tarih Yazıcılığındaki Önemi
Kitâb-ı Diyârbekriyye, Akkoyunlu Devleti tarihinin en önemli ana kaynağıdır. Karakoyunluların günümüze ulaşmış resmî bir vakayinâmesinin bulunmaması, eserin değerini daha da artırmaktadır.
Eser sayesinde Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerinin:
- askerî ve idarî teşkilatları,
- Türkmen boyları arasındaki ilişkiler,
- devlet ve saray düzenleri,
- Doğu Anadolu’nun siyasi ve etnik yapısı,
- İran, Azerbaycan ve Kafkasya’daki hâkimiyet mücadeleleri
hakkında önemli bilgiler edinilmektedir.
Kitâb-ı Diyârbekriyye daha sonraki dönemlerde Hasan-ı Rûmlû, Gaffârî, Müneccimbaşı ve İskender Bey Münşî gibi tarihçiler tarafından kaynak olarak kullanılmıştır.
Eserin günümüze yalnızca eksik bir nüshası ulaşmıştır. Necati Lugal ve Faruk Sümer tarafından ilmî açıklamalarla yayımlanan eser, daha sonra Türkçeye de çevrilmiştir.
Ölümü
Ebû Bekr-i Tihrânî’nin ölüm tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Uzun Hasan’ın 1478 yılındaki ölümü sırasında hayatta olduğu anlaşılmaktadır. Bazı kayıtlarda 1481 yılında da hayatta olduğuna işaret eden bilgiler bulunmaktadır.
Bu nedenle onun 1477’den, muhtemelen 1481’den sonra vefat ettiği kabul edilmektedir. Nerede öldüğü ve mezarının nerede bulunduğu bilinmemektedir.
Tarihî Mirası
Münşî Ebû Bekr-i Tihrânî kılıçla değil, kalemiyle tarihte yer edinmiş bir devlet adamıdır. O, hükümdarların kararlarını diplomatik metinlere dönüştürmüş; yaşadığı çağın savaşlarını, siyasi mücadelelerini ve Türkmen devlet geleneğini kayıt altına almıştır.
Kaleme aldığı Kitâb-ı Diyârbekriyye olmasaydı Akkoyunlular, Karakoyunlular ve XV. yüzyıl Türkmen dünyası hakkındaki pek çok bilgi günümüze ulaşamayabilirdi.
Bu yönüyle Ebû Bekr-i Tihrânî yalnızca Uzun Hasan’ın münşîsi değil, Akkoyunlu ve Karakoyunlu tarihini gelecek nesillere taşıyan büyük bir müverrihtir.
Kaynaklar
- Faruk Sümer, “Kitâb-ı Diyârbekriyye”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
- Ebû Bekr-i Tihrânî, Kitâb-ı Diyârbekriyye, nşr. Necati Lugal–Faruk Sümer.
- Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
- John E. Woods, The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire.
Araştırmacı–Yazar: Ahmet Koç
www.devletialiyyei.com
