Molla Hüsrev

Osmanlı İlmiye Teşkilatının Temel Taşlarından Biri

Molla Hüsrev, Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve yükseliş dönemlerinde yetişen en büyük hukuk alimlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Osmanlı hukuk sisteminin şekillenmesinde büyük rol oynayan Molla Hüsrev, yalnızca bir müderris değil; aynı zamanda kazasker, kadı, müftü ve devlet adamı olarak Osmanlı ilmiye teşkilatının temelini oluşturan isimlerden biri olmuştur. Fatih Sultan Mehmed döneminde devletin en güçlü hukuk otoriteleri arasında yer alan Molla Hüsrev, kaleme aldığı eserlerle yüzyıllar boyunca Osmanlı medreselerinde okutulan hukuk anlayışının mimarlarından biri haline gelmiştir.

Konu Başlıkları

Kaynaklarda Fatih Sultan Mehmed’in onun hakkında:

“Bu zat zamanın Ebu Hanife’sidir.”

dediği rivayet edilmektedir. Bu ifade, Molla Hüsrev’in Osmanlı ilim dünyasındaki büyüklüğünü göstermesi açısından son derece önemlidir.

Hayatı ve Kökeni

Molla Hüsrev’in asıl adı Mehmed bin Feramurz’dur. 15. yüzyılın başlarında doğduğu kabul edilmektedir. Doğum yerinin Sivas ile Tokat arasındaki Karkın köyü olduğu düşünülmektedir.

Molla Hüsrev hakkında bazı kaynaklarda Rum veya Frenk asıllı olduğu iddia edilmişse de bu bilgi, Taşköprizade’nin ifadelerinin yanlış yorumlanmasından kaynaklanmaktadır. Sonraki araştırmalar onun Türkmen boylarından Varsaklara mensup olduğunu göstermektedir.

Molla Hüsrev’in babası Feramurz Bey’in erken yaşta vefat etmesi üzerine küçük Mehmed’i eniştesi Hüsrev Bey himayesine aldı. Bu sebeple önce “Hüsrev Kayını” diye anılmış, zamanla bu ifade “Molla Hüsrev” şeklinde meşhur olmuştur.

Eğitim Hayatı

Molla Hüsrev ilk eğitimini Rum vilayeti olarak bilinen Tokat-Sivas-Amasya bölgesinde aldı. Daha sonra Bursa ve Edirne’de dönemin büyük alimlerinden dersler gördü.

Molla Hüsrev başta:

Molla Fenari’nin oğlu Yusuf Bali,
Burhaneddin Haydar Herevi,
Molla Yegan,
Şeyh Hamza

gibi dönemin önemli alimlerinden eğitim aldı.

Molla Hüsrev kısa sürede ilmî çevrelerde dikkat çekmiş ve Edirne’de Şah Melek Medresesi’nde müderris olarak göreve başlamıştır.

Osmanlı Devleti’ndeki Görevleri

Molla Hüsrev yalnızca medrese hocası değil, aynı zamanda devlet yönetiminde aktif görevler üstlenen büyük bir hukuk adamıydı.

Molla Hüsrev’in görevleri arasında:

Kazaskerlik,
Edirne Kadılığı,
İstanbul Kadılığı,
Galata Kadılığı,
Üsküdar Kadılığı,
Ayasofya Medresesi Müderrisliği,
İstanbul Müftülüğü

bulunmaktadır.

Molla Hüsrev, Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’un fethi düşüncesini destekleyen ilmi kadro içerisinde yer almış, İstanbul’un fethinden sonra şehrin ilk kadısı olan Hızır Bey’in vefatı üzerine İstanbul kadılığına getirilmiştir.

Fatih Sultan Mehmed ile İlişkisi

Molla Hüsrev, Fatih Sultan Mehmed tarafından büyük saygı gören alimlerden biriydi. Rivayetlere göre huzurunda yapılan ilmî münazaralarda onu “reisül ulema” kabul ederdi.

Molla Hüsrev, Fatih döneminde kurulan ve Osmanlı yüksek eğitim sisteminin temelini oluşturan Sahn-ı Seman Medreseleri’nin programı hazırlanırken:

Fatih Sultan Mehmed,
Mahmud Paşa,
Molla Hüsrev,
Ali Kuşçu

ile birlikte çalışmıştır.

Bu durum, Osmanlı ilmiye sisteminin kuruluşunda Molla Hüsrev’in ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir.

Bursa’ya Gidişi

Molla Hüsrev hakkında kaynaklarda anlatılan en dikkat çekici olaylardan biri Bursa’ya gidişidir. Rivayete göre bir düğün merasiminde yaşanan oturma düzeni nedeniyle kırılmıştır. Padişahın sağ tarafına Molla Gürani’nin oturtulmasını kendi ilmî derecesine uygun bulmayarak İstanbul’dan ayrılmış ve Bursa’ya gitmiştir.

Molla Hüsrev Bursa’da Emir Sultan civarında kendi adıyla anılan Hüsrev Medresesi’ni yaptırmış ve burada ilim faaliyetlerine devam etmiştir.

Karakteri ve Kişiliği

Molla Hüsrev kaynaklarda vakur, mütevazı, ağırbaşlı, hayırsever ve dindar bir şahsiyet olarak anlatılmaktadır.

Molla Hüsrev maddi imkanları güçlü olmasına rağmen sade bir hayat yaşamış, makamı hiçbir zaman dünyevî bir üstünlük aracı olarak görmemiştir.

Eserleri

Molla Hüsrev’in eserleri Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca okutulmuştur.

Başlıca Eserleri

Dürerü’l-Hükkam

Molla Hüsrev’in en önemli eserlerinden biridir. Osmanlı hukuk sisteminde kadılar tarafından yarı resmî hukuk kaynağı olarak kullanılmıştır.

Mirkatü’l-Vüsul

Mir’atü’l-Usul

Şerhu Usuli’l-Pezdevi

Haşiye ale’t-Telvih

Nakdü’l-Efkar fi Reddi’l-Enzar

Vasiyetname

Molla Hüsrev’in Türkçe kaleme aldığı önemli eserlerinden biridir.

Öğrencileri

Molla Hüsrev’in yetiştirdiği öğrenciler arasında Osmanlı’nın önemli alimleri bulunmaktadır. Bunlardan bazıları:

Zenbilli Ali Efendi
Fenari Hasan Çelebi
Molla Hasan Samsuni
Yusuf Tokadi

olarak bilinmektedir.

Vefatı

Molla Hüsrev, 1480 yılında vefat etti. Vasiyeti üzerine cenazesi Bursa’ya götürülerek kendi yaptırdığı Hüsrev Medresesi’nin haziresine defnedildi.

Bugün Osmanlı hukuk ve ilim tarihinin en büyük isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Devlet-i Aliyye Yorumu

Molla Hüsrev, Devlet-i Aliyye açısından değerlendirildiğinde Osmanlı Devleti’nin yalnızca kılıç gücüyle değil; ilim, hukuk ve adalet anlayışıyla büyüdüğünü gösteren en önemli şahsiyetlerden biridir.

Molla Hüsrev, Osmanlı hukuk sisteminin temel taşlarını oluşturan isimlerden biri olmuş; yetiştirdiği öğrenciler ve kaleme aldığı eserlerle asırlar boyunca Osmanlı medreselerine yön vermiştir.

Molla Hüsrev’in yazdığı Dürerü’l-Hükkam gibi eserlerin Osmanlı mahkemelerinde yarı resmî hukuk kaynağı olarak kullanılması, onun devlet sistemi üzerindeki etkisini açık şekilde göstermektedir.

Molla Hüsrev yalnızca bir alim değil; Osmanlı’nın hukuk aklını oluşturan büyük bir devlet adamıdır. Bugün Osmanlı ilim tarihi incelendiğinde onun adı, Molla Fenari, Kemalpaşazade ve Ebussuud Efendi gibi büyük alimlerle birlikte anılmaktadır.