Molla Gürani

Molla Gürani, Fatih’in Düsünce Dünyasını Sekillendiren Devlet Alimi

  • Doğum: 28 Ağustos 1406

  • Vefat: 1488

Devletin Gücü Sadece Kılıçla Olmaz

Osmanlı Devleti’nin büyümesi sadece askeri zaferlerle açıklanamaz. Bir devleti imparatorluk yapan şey, fikir gücü ve sağlam bir hukuk anlayışıdır. Osmanlı’yı Devlet-i Aliyye yapan da budur. İşte Molla Gürani, bu fikir gücünün en önemli temsilcilerinden biridir.

Asıl adı Şemseddin Ahmed bin İsmail olan Molla Gürani, sadece Fatih Sultan Mehmed’in hocası değildir. O, Osmanlı’nın devlet anlayışını güçlendiren, ilmiye sınıfını sağlam temellere oturtan ve devlet düzenini kişisel çıkarların üstünde tutan büyük bir alimdir.

Doğumu ve Eğitim Hayatı

Molla Gürani 28 Ağustos 1406 tarihinde Sehrezor bölgesinde doğmuştur. Doğum yeri hakkında farklı görüşler vardır. Bazı kaynaklar Gurani bölgesini, bazıları Diyarbakır civarını zikreder. Bu farklılık onun geniş bir ilim coğrafyasına bağlı olduğunu göstermektedir.

İlk eğitimini memleketinde tamamladıktan sonra Bağdat’a gitmiş, burada kıraat, kelam, tefsir ve fıkıh ilimlerini öğrenmiştir. Hasankeyf’te Arap dili eğitimi almış, ardından Şam ve Kahire’ye geçmiştir.

Kahire’de dönemin büyük alimlerinden ders almış, özellikle hadis ve fıkıh alanında kendini göstermiştir. Memlük sarayında ilim meclislerine katılmış, medresede hocalık yapmıştır. Ancak bir ilmi tartışma sonucu cezalandırılmış ve Şam’a gönderilmiştir. Bu olay onun doğru bildiğini savunmaktan çekinmeyen bir karaktere sahip olduğunu gösterir.

Osmanlı Ülkesine Gelişi

Şam’da Molla Yegan ile tanışmış ve onunla birlikte Anadolu’ya gelmiştir. Sultan II Murad tarafından ilgi görmüş ve Bursa medreselerinde görev almıştır.

Bu dönemde Hanefi mezhebine geçmiştir. Bu tercih, Osmanlı hukuk sistemine uyum sağladığını gösterir. Artık o sadece bir alim değil, Osmanlı ilmiye sisteminin bir parçasıdır.

Fatih Sultan Mehmed’in Hocası

1443 yılında Manisa’da bulunan Şehzade Mehmed’in hocası olmuştur. Bu görev sıradan bir öğretmenlik değildir. Bir şehzadenin eğitimi, gelecekteki devletin yönünün belirlenmesi demektir.

Fatih’in askeri gücü kadar geniş düşünce yapısı da dikkat çeker. İstanbul’u fethetme kararlılığı, kendisini Roma’nın varisi görmesi ve büyük bir devlet kurma ideali, sağlam bir ilmi eğitimle desteklenmiştir. Molla Gürani bu sürecin merkezindeki isimdir.

Fatih ikinci kez tahta çıktığında kendisine vezirlik teklif edilmiştir. Ancak Molla Gürani bu görevi kabul etmemiştir. Sebebi makam istememesi değil, devlet içindeki dengeyi korumaktır. Devlet düzeni kişisel yükselişten daha önemlidir düşüncesini açıkça ortaya koymuştur.

1451 yılında kazasker olmuş ve adalet sisteminin en üst kademelerinde görev almıştır.

İstanbul’un Fethindeki Rolü

1453 yılındaki kuşatma sırasında istişare meclisinde yer almıştır. Kuşatmanın zor anlarında geri çekilmeyi değil, devam etmeyi savunan alimler arasında bulunmuştur.

İstanbul’un fethi sadece askeri bir başarı değildir. Bu fetih, İslam dünyasının siyasi merkezinin değişmesidir. Fetih sonrasında Memlük sultanına gönderilen fetihnameyi kaleme almıştır. Bu metin Osmanlı’nın liderlik iddiasının yazılı ifadesidir.

Hukuk ve Devlet Düzeni Konusundaki Tavrı

Bursa kadılığı sırasında kendisine iletilen bir talebi şeriata aykırı bularak reddetmiştir. Bu tavır onun padişaha bile hukuk sınırları içinde yaklaştığını gösterir.

1480 yılında İstanbul müftüsü olmuştur. Bu makam daha sonra şeyhülislamlık makamına dönüşecektir. Böylece Osmanlı’da ilmiye sınıfı devlet yapısının en önemli denge unsurlarından biri haline gelmiştir.

Molla Gürani, ilmin siyasetin emrinde değil, devlet düzeninin temeli olması gerektiğini göstermiştir.

Eserleri

En önemli eseri Gayetül emani fi tefsiril kelamir rabbani adlı tefsirdir. Bu eser, klasik tefsirleri eleştirel biçimde inceleyen güçlü bir çalışmadır.

Ayrıca fıkıh, kıraat ve hadis alanlarında da eserler vermiştir. Yazdığı eserler uzun yıllar Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulmuştur.

Değerlendirme

Molla Gürani sadece bir medrese hocası değildir.

O:

  • Fatih’in düşünce dünyasının şekillenmesinde etkili olmuştur.

  • İstanbul’un fethine ilmi destek vermiştir.

  • Osmanlı ilmiye sınıfını güçlendirmiştir.

  • Devlet düzenini makamın üstünde tutmuştur.

Osmanlı Devleti’nin büyümesi sadece kılıçla değil, fikirle gerçekleşmiştir. Molla Gürani bu fikri gücün en önemli temsilcilerindendir.

Kaynakça

Makrizi, Dürerül ukud
Sehavi, Ed Davul Lami
Taşköprülüzade, Şekaik
Mecdi, Şekaik Tercümesi
Feridun Bey, Münşeat
Brockelmann, Geschichte der arabischen Literatur
Ahmed Ateş
Sakıp Yıldız
R C Repp
İlmiye Salnamesi
İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri

Yazar
Ahmet Koç
Türk Tarih Araştırmacısı
www.devletialiyyei.com