HIZIR ÇELEBİ
(1407 – 1459 civari)
Istanbulun Ilk Kadisi ve Fatih Devri Ilim Hayatinin Oncu Simasi
Osmanli Devleti’nin ilim ve idare tarihinde, Istanbul’un fethi ile birlikte yeni bir safha baslamistir. Bu donemin en muhim alimlerinden biri olan Hizir Celebi, hem ilmi derinligi hem de devlet hizmetindeki vazifesi ile temayuz etmis, fethin ardindan yeni baskentin ilk kadisi olarak tayin edilerek Osmanli adli sisteminin Istanbul’daki temelini atmıstir.
Kaynaklarda kendisinden “Ikinci Ibn Sina”, “ilim dagarcigi” ve “basli basina bir ilim alemi” seklinde soz edilmesi, onun devrindeki ilmî kudretini gostermesi bakimindan dikkat cekicidir.
Dogumu ve Tahsili
Hizir Celebi, Eskisehir’in Sivrihisar kazasinda dogmustur. Dogum tarihi kesin olmamakla birlikte 1407 yili civari kabul edilmektedir. Asil adi Semseddin Ahmed’dir. Babasi Sivrihisar kadisi Hoca Musa Efendi olup ilk tahsilini babasindan almistir.
Daha sonra Bursa’ya giderek donemin onemli alimlerinden Molla Yegan’in talebesi olmus, burada medrese tahsilini derinlestirmistir. Hocasi ile kurdugu yakin iliski neticesinde onun kizi ile evlenmistir. Ilmi yetkinligini tamamladiktan sonra Anadolu’da muderris olarak gorev yapmaya baslamistir.
Sivrihisar kadiligi doneminde 1439 yilinda Sivrihisar Ulu Camii’nin onarimini gerceklestirmis, bu tarihi eserin gunumuze ulasmasinda buyuk rol oynamistir.
Fatih Devri ve Ilmi Yukselisi
II Mehmed’in ilk saltanat doneminde Edirne’de huzurunda gerceklesen ilmî bir munazarada Arap kokenli bir alime ustun gelmesi, onun devlet katinda dikkat cekmesini saglamistir. Bu hadise neticesinde Bursa’daki Sultaniye Medresesi’ne muderris olarak tayin edilmistir.
Ardindan Edirne’de Uc Serefeli Cami Medresesi’nde ders vermis ve Yanbolu kadiligi gorevinde bulunmustur. Bu donemde hem kelam hem mantik hem de tefsir sahasinda derin bir birikim kazanmistir.
Hizir Celebi, Fahreddin er Razi’nin kelam ekolunu Osmanli ilim muhiti icinde temsil eden isimlerden biri olarak kabul edilir. Arapca, Farsca ve Turkce’ye hakimiyeti ile temayuz etmistir.
Istanbulun Ilk Kadisi
1453 yilinda Istanbul’un fethinden hemen sonra Fatih Sultan Mehmed tarafindan yeni baskentin ilk kadisi olarak tayin edilmistir.
Istanbul kadiligi, siradan bir yargi makami degildi. Bu vazife:
• Adli sistemin kurulmasi
• Belediye ve imar nizamlarinin duzenlenmesi
• Asayis ve kamu duzeninin saglanmasi
• Vakif ve medrese yapilanmasinin hukuki temellerinin olusturulmasi
gibi hayati alanlari kapsamaktaydi.
Hizir Celebi, yeni fethedilen bir baskentin hukuki ve idari duzenini tesis eden ilk isimlerden biri olarak Osmanli devlet aklinin Istanbul’daki ilk temsilcilerindendir.
Gorevi sirasinda vefat etmistir. Kabri gunumuzde Istanbul Unkapaninda yer almaktadir.
Ilmi Miras ve Eserleri
Hizir Celebi, sadece bir devlet adami degil ayni zamanda kuvvetli bir kelam ve mantik alimidir.
Baslica eserleri:
• El Kasidetun Nuniyye (Cevahirul Akaid)
• Ucaletu Leyleten ev Leyleteyni
• Metaliul Envar Tercumesi
• Tefsir i Yasin i Serif
• Kaside i Taiyye
• Hasiye ala Serhil Tecridil Akaid
• Tuhfe i Sultan Murad Han
Ogrencileri arasinda Hocazade Muslihuddin, Hayali Ahmed Efendi ve diger onemli alimler bulunmaktadir.
Ogullarindan Sinan Pasa, Osmanli dusunce tarihinde onemli bir yere sahip olan Tazarruname’nin sahibidir.
Tarihi Degerlendirme
Hizir Celebi, Fatih devrinde Osmanli ilim ve adalet sisteminin kurumsallasmasinda anahtar bir isimdir. Istanbul’un fethinden sonra kurulan yeni duzende, hukuk ve idare mekanizmasinin temellerini atmistir.
Onun sahsinda Osmanli Devleti’nin ilmi birikimi ile siyasi kudreti arasindaki denge gorulmektedir. Bu sebeple Hizir Celebi, sadece Istanbul’un ilk kadisi degil, ayni zamanda Osmanli ilim tarihinin kurucu simalarindan biridir.
Kaynakca
Yazicioglu, Mustafa Said. Hizir Bey, Turkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi, Cilt 17.
Oktay Aslanapa, Turk Sanati, Remzi Kitabevi.
Alpguvenc, Can. Hizir Bey Celebi, Altinoluk Dergisi.
Elmali, Sezgin. Molla Hayalinin Kelami Gorusleri.
Dunyabizim.com, Istanbulun Ilk Belediye Reisinin Kabri.
Ahmet Koc
Turk Tarihi Arastirmacisi
www.devletialiyyei.com
