Zağanos Paşa

Zağanos Paşa, Osmanlı Devleti’nin yükseliş döneminde özellikle İstanbul’un fethi sürecinde belirleyici rol oynamış, Fatih Sultan Mehmed’in en yakın devlet adamlarından biri olarak öne çıkan önemli bir vezir ve komutandır. Zağanos Paşa kimdir sorusu, doğrudan Osmanlı’nın imparatorluk vizyonuna geçiş süreciyle bağlantılıdır. Zağanos Paşa ve İstanbul’un fethi meselesi hem Osmanlı hem Bizans hem de Batı kaynaklarında açık biçimde yer almakta; genç padişahı fethe teşvik eden, kuşatmanın sürdürülmesinde kararlılık gösteren isimlerin başında geldiği belirtilmektedir.

Kökeni ve İlk Yılları

Zağanos Paşa’nın hayatının ilk yılları hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır. Kaynaklarda Rum, Arnavut veya Türk asıllı olduğuna dair farklı görüşler mevcuttur. Vakfiyesinde adının “Zağanos b. Abdullah” şeklinde geçmesi, devşirme kökenli olduğuna işaret etmektedir. “b. Abdullah” kaydı, İslâm’a sonradan girenler için kullanılan klasik bir ibaredir.

Bazı literatürde adı “Zağanos Mehmed” olarak zikredilse de çağdaşı Osmanlı ve Bizans kaynaklarında Mehmed adına rastlanmamaktadır. Dönemin bazı İtalyan kroniklerinde Arnavut asıllı olduğu ve sarayda yetiştiği belirtilmekte, bu görüş modern araştırmacılar tarafından daha güçlü kabul edilmektedir.

Fetret Devri’nde adı geçen ve Emîr Süleyman’ın oğlunun lalası olduğu belirtilen Terzibaşı Zağanos ile aynı kişi olduğu yönündeki iddialar tarihî verilerle örtüşmemektedir (Âşıkpaşazâde).

 

 

II. Murad Dönemi ve İlk Görevleri

Tarihî kayıtlara göre Zağanos Paşa’nın ilk resmî görevi hazinedarbaşılıktır. Bu durum onun II. Murad döneminde saraya alındığını ve Enderun’da yetiştiğini göstermektedir.

Zilkade 843’te (Nisan 1440) Arvanit-ili sancak beyliğine tayin edilmiştir. Bu kayıt, bazı Batılı tarihçilerin ileri sürdüğü 1439’da üçüncü vezir olduğu yönündeki bilgilerin doğru olmadığını ortaya koymaktadır (Babinger).

Belgrad kuşatmasına katılmış, 1442-1443 yıllarında Macar saldırılarına karşı yürütülen askerî faaliyetlerde bulunmuştur. Bu çalkantılı dönemde gösterdiği başarılar neticesinde vezirliğe yükseldiği anlaşılmaktadır.

Büyük ihtimalle bu süreçte II. Murad’ın kızı Fatma Sultan ile evlenmiş ve hanedanla akrabalık bağı kurmuştur.

II. Mehmed’in İlk Saltanatı ve Siyasi Mücadele (1444-1446)

Zağanos Paşa, II. Mehmed’in ilk saltanat döneminde genç padişahın en yakın çevresinde yer almıştır. Hadım Şehâbeddin Şâhin Paşa ile birlikte güçlü vezîriâzam Çandarlı Halil Paşa’ya karşı bir siyasî denge unsuru oluşturmuştur.

Varna Savaşı sırasında II. Murad’ın yeniden ordunun başına çağrılmasına karşı çıkmış, II. Mehmed’in bizzat sefere katılmasını savunmuştur. Ancak Çandarlı Halil Paşa’nın baskısıyla II. Murad yeniden tahta dönmüş, 1446’da II. Mehmed tahttan indirilmiştir.

Bu gelişme üzerine Zağanos Paşa merkezden uzaklaştırılmış ve Balıkesir’e gönderilmiştir. Bazı Osmanlı kaynaklarında Manisa’da bulunan II. Mehmed’in atabegi ve lalası olarak anıldığı görülür.

İstanbul’un Fethi Süreci (1451-1453)

1451’de II. Mehmed’in ikinci kez tahta çıkmasıyla birlikte Zağanos Paşa yeniden siyasî hayatta aktif rol üstlenmiştir. Rumeli Hisarı’nın inşasında önemli görevler almış, malzeme temini ve bir kulenin yapımı bizzat kendisine verilmiştir. İnşa ettirdiği kulede 1452 tarihli kitabeler bulunmaktadır ve unvanı “vezîrü’l-muazzam” olarak geçmektedir.

Kuşatma sırasında Galata-Kasımpaşa sırtlarında konuşlanmış, Haliç surları önünde kurduğu bataryalarla Bizans donanmasını baskı altına almaya çalışmıştır. Donanmanın karadan yürütülmesi sürecinde de etkili olmuştur.

20 Nisan 1453 gecesi yardım gemilerinin Haliç’e girmesi üzerine Osmanlı ordugâhında yaşanan kriz anında, fetih karşıtlarına karşı direnmiş ve II. Mehmed’i yeniden kararlılığa teşvik etmiştir. Son hücum öncesi yapılan toplantıda Batı’dan yardım gelmeyeceğini savunarak kuşatmanın sürdürülmesinde etkili olduğu Bizans kaynaklarında belirtilmektedir (Kritovulos, Doukas, Chalkokondyles).

Fetih sonrası Galata’daki Cenevizliler’in teslim sürecinde de rol oynamış ve verilen ahidnâmenin hazırlanmasında etkili olmuştur.

Vezîriâzamlık ve Azli

Fetih sonrası idam edilen Çandarlı Halil Paşa’nın yerine vezîriâzamlığa getirilmiş, böylece devşirme kökenli ilk vezîriâzam olmuştur.

Kızını II. Mehmed ile evlendirerek padişahın kayınpederi olmuş, bir diğer kızını ise Mahmud Paşa ile evlendirmiştir (Kritovulos).

Ancak görev süresi uzun olmamış, 1455-1456 yıllarında görevden alınmış ve Balıkesir’e gönderilmiştir. Halil İnalcık bu azli, siyasî dengeyi sağlama hamlesi olarak değerlendirmektedir.

Mora, Ege ve Trabzon Faaliyetleri

Zağanos Paşa taşrada önemli askerî görevler üstlenmiştir. Gelibolu sancak beyliği ve kaptanıderyâlık yapmış, Ege’de korsan faaliyetlerini bastırmıştır.

1459’da Semadirek ve Taşoz’u fethetmiş, Mora seferlerinde Holomiç ve Kalavrita’yı ele geçirmiştir. Atina Dukalığı’nın son kalıntıları Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Trabzon seferine katıldığı kuvvetle muhtemeldir. Trabzon’daki Zağanos Paşa Köprüsü ve diğer yer adları bunu desteklemektedir.

Ölümü ve Vakıfları

Zağanos Paşa muhtemelen 1464 yılında vefat etmiştir. Türbesi Balıkesir’dedir. 1461 yılında tamamlanan camisi için 1462 tarihli vakfiye düzenlemiştir.

Mehmed ve Ali Çelebi adlı iki oğlu olduğu bilinmektedir.

Zağanos Paşa Hakkında Kısa Bilgiler

  • Devşirme kökenli ilk Osmanlı vezîriâzamdır.

  • İstanbul’un fethi sürecinde fetihçi kanadın en güçlü temsilcisidir.

  • Rumeli Hisarı’nın inşasında aktif rol almıştır.

  • 1453 kuşatmasında Haliç cephesini yönetmiştir.

  • Mora ve Ege seferlerinde önemli fetihler gerçekleştirmiştir.

  • Balıkesir’de cami ve vakıf kurmuştur.

BİBLİYOGRAFYA

Doukas, Tarih: Anadolu ve Rumeli.
Kritovulos, Tarih 1451-1467.
Âşıkpaşazâde, Târih.
L. Chalkokondyles, L’histoire de la décadence de l’Empire Grec.
İbn Kemal, Tevârîh-i Âl-i Osmân.
Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar.
Franz Babinger, Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı.
A. Pertusi, İstanbul’un Fethi.
Savvides, “Zag̲h̲anos Pas̲h̲a”, EI2.
Muharrem Eren, Zağnos Paşa.
Ali Himmet Berki, “Zağanus Paşa Vakfiyeleri”.
Nahide Şimşir, “Zağanos Paşa Vakıfları”.

Hazırlayan

Ahmet Koç
Türk Tarih Araştırmacısı
www.devletialiyyei.com

zağanos paşa