Molla Fahreddîn-i Acemî

(d. yaklaşık 1385-1390 – ö. 1460, Edirne)
Molla Fahreddîn-i Acemî, İlk Osmanlı şeyhülislamlarından, müderris ve muhaddis

Hayatı

Molla Fahreddîn-i Acemî’nin hayatının ilk dönemleri hakkında kaynaklarda kesin bilgi bulunmamaktadır. İran’da doğduğu kabul edilmekte olup bu sebeple “Acemî” lakabıyla anılmıştır. Doğum tarihi kesin değildir; ancak 1430-1431 yılında müftülüğe tayin edildiği dikkate alındığında 1385-1390 yılları arasında doğmuş olması muhtemeldir.

İlk tahsilini İran’da yaptığı ve dönemin önemli âlimlerinden Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin talebesi olduğu belirtilmektedir.

Osmanlı ülkesine gelişinin Çelebi Mehmed devrinde, 1410’lu yılların sonlarında olduğu kabul edilir. Bursa’ya geldikten sonra Burhâneddin Haydar Herevî’den hadis okuyarak icâzet aldı. Ardından Molla Şemseddin Fenârî’nin oğlu Mehmed Şah Fenârî’nin hizmetine girerek Sultaniye Medresesi’nde muîd olarak görev yaptı.

Bir süre çeşitli medreselerde müderrislik yaptıktan sonra 1430-1431 yılında II. Murad tarafından günlük 30 akçe yevmiye ile Edirne’ye müftü tayin edildi. Bu atama, Osmanlı’da şeyhülislamlık makamının erken kurumsallaşma dönemine işaret etmektedir.

Kanaatkâr bir hayat sürdüğü ve yevmiyesinin artırılması teklifini reddettiği kaynaklarda özellikle vurgulanmaktadır.

II. Murad ve Fatih Dönemindeki Rolü

Fahreddîn-i Acemî, II. Murad’dan sonra Fatih Sultan Mehmed döneminde de görevine devam etti. Yaklaşık otuz yıl müftülük makamında bulunması, onun ilmiyedeki ağırlığını göstermektedir.

Fatih döneminde saray çevresinde etkili olan Hurûfîlik hareketine karşı sert bir tavır aldı. Yapılan münazaralarda Hurûfîlerin görüşlerini çürüttü ve haklarında idam fetvası verdi. Edirne’de gerçekleştirilen infazlar, Osmanlı dinî-siyasî tarihinde önemli bir hadise olarak kaydedilmiştir.

İlmi Şahsiyeti

Fahreddîn-i Acemî hadis ilminde icâzet sahibi bir âlimdi. Ṣaḥîḥ-i Buḫârî rivayetine yetkili olduğu ve birçok talebe yetiştirdiği bilinmektedir. Taşköprizâde’nin babası Hocazâde’nin de ondan icâzet aldığı belirtilmektedir.

Edirne’de kendi adına yaptırdığı Dârülhadis Medresesi, Osmanlı ilim hayatında önemli bir merkez olmuştur. Kabri Edirne’de Dârülhadis Camii mihrabı önündedir.

Vefatı

Vefat tarihi kesin olmamakla birlikte genel kabul 1460 yılı civarında Edirne’de vefat ettiği yönündedir. Bu durumda yaklaşık 70 yaşlarında hayata gözlerini yumduğu değerlendirilmektedir.

Tarihî Değerlendirme

Molla Fahreddîn-i Acemî, Osmanlı Devleti’nde şeyhülislamlık makamının şekillenme sürecinde belirleyici rol oynamış, ilmi otoritesi ve siyasî etkisiyle erken dönem Osmanlı dinî yapısına yön vermiştir.

Kaynakça

  • Âşıkpaşazâde, Tevârîh-i Âl-i Osman

  • Mecdî, Şekāik Tercümesi

  • Taşköprizâde, Şekāiku’n-Nu‘mâniyye

  • Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi

  • Mustafa Bilge, İlk Osmanlı Medreseleri

  • Babinger, Mahomet II

  • Tâcü’t-Tevârih*

  • Abdülbaki Gölpınarlı, Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatlar

✍️ Hazırlayan:
Ahmet Koç
Türk Tarihi Araştırmacısı
www.devletialiyyei.com