Kara Issık Kağan

Kara Issık Kağan , Göktürk Devleti’nin kurucusu Bumin Kağan’ın büyük oğlu 552 yılında ölmesi üzerine tahta çıktı. Hükümdarlığı yalnızca birkaç ay sürmesine rağmen Cücenlerin yeniden güç kazanma teşebbüsünü engelleyerek yeni kurulan Göktürk Devleti’nin bağımsızlığını sağlamlaştırdı.

Kara Issık Kağan’ın doğum tarihi, doğduğu yer, annesinin kimliği ve çocukluk yılları hakkında kesin tarihî bilgi bulunmamaktadır. Hayatına dair bilgiler büyük ölçüde Çin hanedan yıllıklarında Göktürk Devleti’nin kuruluşunu anlatan kısa kayıtlara dayanmaktadır.

Çin kaynaklarında Kara Issık Kağan’ın adı K’o-lo, Keluo veya Guo-lo biçimlerinde kaydedilmiştir. Tahta çıktıktan sonra aldığı kağanlık unvanı ise Çin yazımında İ-hsi-chi K’o-han ya da Yixiji Kehan şeklinde geçmektedir.

Türk tarih yazımında kendisinden şu adlarla söz edilmektedir:

• Kara Kağan
• Kara Issık Kağan
• Kara İssik Kağan
• K’o-lo Kağan
• Keluo Kağan
• İ-hsi-chi Kağan
• Yixiji Kağan

Çincede kullanılan yazımlar, Türkçe ad ve unvanların Çin işaretleriyle ses bakımından karşılanmaya çalışılmasından doğmuştur. Bu nedenle “Kara Issık” biçiminin özgün Türkçe söylenişi ve anlamı kesin olarak açıklanamamaktadır. Akademik çalışmalarda çoğunlukla Kara Kağan veya Kara Issık Kağan adları tercih edilmektedir.

Doğumu ve Ailesi

Kara Issık Kağan’ın hangi tarihte doğduğu bilinmemektedir. Babası Bumin’in 540’lı yıllarda Göktürklerin kabul edilmiş lideri olduğu dikkate alındığında Kara’nın 6. yüzyılın ilk yarısında dünyaya geldiği düşünülebilir. Ancak kaynak bulunmadığından kesin bir doğum yılı vermek mümkün değildir.

Babası, Göktürk Devleti’ni 552 yılında kuran Bumin Kağan’dır. Mensup olduğu Aşina ailesi, Göktürklerin hükümdar hanedanıydı. Amcası İstemi Yabgu ise devletin batı kanadını yönetiyor ve Göktürk hâkimiyetini batıya doğru genişletiyordu.

Kara’nın annesinin kimliği bilinmemektedir. Aynı şekilde çocukluğunu nerede geçirdiği, kimlerden eğitim aldığı ve gençliğinde hangi askerî seferlere katıldığı hakkında doğrudan bilgi bulunmaz.

Bununla birlikte bir hükümdar oğlu olarak at binme, okçuluk, avcılık, silah kullanma, boylar arası ilişkiler ve Türk töresi konusunda yetiştirildiği düşünülebilir. Fakat bunlar dönemin genel bozkır geleneklerinden hareketle yapılan değerlendirmelerdir; Kara’nın hayatına ilişkin belgelenmiş özel olaylar değildir.

Bumin Kağan Dönemindeki Yeri

Kara Issık Kağan’ın, babasının Cücenlere karşı yürüttüğü bağımsızlık mücadelesinde hangi görevleri üstlendiği kaynaklarda ayrıntılı biçimde anlatılmamaktadır. Bununla birlikte Bumin Kağan’ın büyük oğlu ve tahtın önde gelen adayı olması nedeniyle devletin kuruluş sürecinde siyasî ve askerî sorumluluklar üstlenmiş olması kuvvetle muhtemeldir.

Bumin Kağan, 546 yılında Töles boylarını kendi yönetimi altında topladı. Ardından Cücen hükümdarı A-na-kuei ile ilişkilerini keserek Batı Vey Devleti’yle ittifak kurdu. 552 yılında Cücen ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı ve Göktürk Devleti’nin bağımsızlığını ilan etti.

Ancak Bumin Kağan, devletini kurduktan kısa süre sonra hayatını kaybetti. Yeni devletin teşkilatlanmasının henüz tamamlanmadığı ve Cücenlerin bütünüyle ortadan kaldırılamadığı bir dönemde Göktürk tahtına Kara geçti.

Göktürk Tahtına Çıkışı

Kara Issık Kağan, babasının ölümünün ardından 552 yılında Göktürk Devleti’nin ikinci kağanı oldu. Büyük oğul olması, onun tahta çıkmasında etkiliydi. Göktürk beylerinin de Kara’nın hükümdarlığını kabul ettiği ve taht değişikliğinin büyük bir iç karışıklığa yol açmadığı anlaşılmaktadır.

Tahta çıktığında önündeki en önemli mesele, Cücen Kağanlığı’nın geride kalan kuvvetleriydi. Bumin’in kazandığı zafer Cücenlerin merkezî gücünü sarsmıştı; fakat Cücen hanedanına bağlı bazı topluluklar mücadeleyi sürdürüyordu.

Kara Issık Kağan’ın görevi yalnızca babasından kalan devleti yönetmek değildi. Yeni kurulan Göktürk Devleti’nin bağımsızlığını koruması ve Cücenlerin yeniden toparlanmasını engellemesi gerekiyordu.

Mu-lai Dağı Savaşı

Cücen hükümdarı A-na-kuei’nin ölümünden sonra Cücenlerin kalan kuvvetlerinin başına hanedana mensup Teng-shu-tse geçti. Adı Çin kaynaklarında Deng Shuzi gibi farklı biçimlerde de yazılmaktadır.

Teng-shu-tse, Cücen Kağanlığı’nı yeniden toparlamak ve kaybedilen hâkimiyeti geri almak istiyordu. Bu durum Göktürk Devleti için ciddi bir tehlike meydana getiriyordu. Cücenler başarı kazanırsa Göktürklerin henüz yeni elde ettiği bağımsızlık ortadan kalkabilirdi.

Kara Issık Kağan, Cücenlerin güçlenmesini beklemeden ordusuyla harekete geçti. Çin kayıtlarına göre iki taraf Wo-ye’nin kuzeyinde bulunan Mu-lai Dağı çevresinde karşılaştı.

Gerçekleşen savaşta Kara Issık Kağan, Teng-shu-tse komutasındaki Cücen kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğrattı. Mağlup olan Cücen topluluklarının bir bölümü Çin’deki Batı Vey Devleti’ne sığınmak zorunda kaldı.

Bu zafer Kara Issık Kağan’ın bilinen en önemli askerî başarısıdır. Kazanılan sonuçla birlikte:

• Cücenlerin yeniden büyük bir siyasî güç hâline gelmesi engellendi.
• Bumin Kağan’ın kazandığı bağımsızlık korundu.
• Göktürk Devleti’nin Moğolistan ve çevresindeki hâkimiyeti güçlendi.
• Aşina hanedanının Türk boyları üzerindeki itibarı arttı.
• Yeni devletin kuruluş aşamasındaki en önemli askerî tehlikelerden biri ortadan kaldırıldı.

Cücenlerin tamamen ortadan kaldırılması Kara’nın ölümünden sonra Mukan Kağan zamanında gerçekleşecekti. Ancak Cücen direnişine vurulan belirleyici darbelerden biri Kara Issık Kağan tarafından indirilmişti.

Batı Vey Devleti ile İlişkileri

Kara Issık Kağan, babası Bumin’in Batı Vey Devleti ile kurduğu diplomatik ilişkileri devam ettirdi. Bu siyaset, Göktürklerin Çin devletleri tarafından bağımsız bir siyasî güç olarak tanınması bakımından önemliydi.

Çin kayıtlarına göre Kara Issık Kağan, 553 yılında Batı Vey sarayına bir elçilik heyeti gönderdi. Elçilikle birlikte Batı Vey hükümdarına elli bin at hediye edildi.

Elli bin atın gönderilmesi sıradan bir armağan değildi. At, bozkır ekonomisinin ve askerî gücünün temel unsurlarından biriydi. Böylesine büyük bir at varlığı, Göktürk Devleti’nin sahip olduğu hayvan kaynaklarını ve ekonomik kapasiteyi göstermektedir.

Bu elçilik aynı zamanda Kara Issık Kağan’ın babasının dış politikasını sürdürdüğünü ortaya koymaktadır. Göktürkler bir taraftan Cücenlere karşı askerî mücadele yürütürken diğer taraftan Çin’deki devletlerle diplomatik ilişkilerini koruyordu.

Çin kaynaklarında yabancı hükümdarların gönderdiği hediyeler çoğunlukla “haraç” olarak kaydedilmiştir. Ancak bu ifade, Kara Issık Kağan’ın Batı Vey Devleti’ne bağlandığı anlamına gelmez. Göktürkler bu sırada bağımsız bir devletti. Gönderilen atlar, karşılıklı siyasî yakınlık ve ittifak ilişkisi içerisinde değerlendirilmelidir.

İstemi Yabgu ile İlişkileri

Kara Issık Kağan döneminde devletin batı bölgelerinin yönetimi İstemi Yabgu’nun elinde bulunuyordu. İstemi, Bumin Kağan’ın kardeşi ve Kara’nın amcasıydı.

Göktürk devlet sisteminde doğudaki kağan, devletin en yüksek hükümdarı kabul ediliyordu. Batı kanadını yöneten İstemi Yabgu ise merkezdeki kağana bağlı olarak askerî ve siyasî faaliyetlerini yürütüyordu.

Kara Issık Kağan’ın kısa hükümdarlığı sırasında İstemi Yabgu ile arasında bir iktidar mücadelesi yaşandığına dair güvenilir bilgi bulunmamaktadır. Devletin doğu ve batı kanatları arasındaki düzenin korunduğu anlaşılmaktadır.

Kara doğudaki Cücen kalıntılarıyla mücadele ederken İstemi Yabgu batıdaki Türk boylarının birleştirilmesi ve Göktürk hâkimiyetinin genişletilmesiyle ilgileniyordu. Bu görev paylaşımı, yeni kurulan devletin kısa sürede büyük bir coğrafyaya yayılmasına zemin hazırladı.

Kara Issık Kağan’ın Çocukları

Çin kaynaklarında Kara Issık Kağan’ın çocukları arasında daha sonra Göktürk tahtına çıkacak iki önemli hükümdar bulunmaktadır:

• İşbara Kağan: Çin kaynaklarında She-t’u veya Shetu adıyla kaydedilmiştir. 581 yılında Göktürk tahtına çıktı.
• Baga Kağan: Çin kaynaklarında Ch’u-lo-hou veya Chuluohou adıyla geçmektedir. İşbara’nın ölümünden sonra 587 yılında kağan oldu.

Böylece Kara Issık Kağan’ın doğrudan hükümdarlığı kısa sürmesine rağmen oğulları ilerleyen yıllarda Göktürk siyasetinde belirleyici roller üstlendi.

Eşinin veya eşlerinin kimliği hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır. Oğullarının annelerinin adı da kaynaklarda açık biçimde kaydedilmemiştir.

Hastalığı ve Ölümü

Kara Issık Kağan, Cücenlere karşı kazandığı zaferden ve Batı Vey’e elçi göndermesinden kısa süre sonra, 553 yılında hayatını kaybetti. Hükümdarlığının birkaç ay ile yaklaşık bir yıl arasında sürdüğü kabul edilmektedir.

Bazı akademik çalışmalarda Kara Issık Kağan’ın hastalanarak öldüğü belirtilmektedir. Bununla birlikte hastalığının türü ve ne kadar sürdüğü bilinmemektedir. Savaşta öldüğü, suikasta uğradığı veya zehirlendiği yönünde güvenilir bir tarihî kayıt yoktur.

Bu nedenle onun ölümünü açıklarken yalnızca hastalık ihtimalinden söz etmek; hastalığın sebebi konusunda kesin hüküm vermemek gerekir.

Mezarının nerede bulunduğu ve cenaze töreninin nasıl gerçekleştirildiği de bilinmemektedir. Kara Issık Kağan’a ait olduğu kesin biçimde tespit edilmiş bir mezar, anıt veya yazıt günümüze ulaşmamıştır.

Kara Issık Kağan’ın Türk Tarihindeki Yeri

Kara Issık Kağan’ın hükümdarlığı çok kısa sürdüğü için adı Bumin, Mukan ve İstemi gibi Göktürk hükümdarlarının gölgesinde kalmıştır. Buna rağmen onun tarihî görevi oldukça önemlidir.

Bumin Kağan devleti kurmuş, Kara Issık Kağan ise kuruluşun hemen ardından ortaya çıkan en büyük tehlikeye karşı devleti savunmuştur. Cücen kalıntılarını Mu-lai Dağı çevresinde mağlup ederek Göktürk bağımsızlığının geçici bir başarı olarak kalmasını önlemiştir.

Onun döneminde Batı Vey Devleti ile diplomatik ilişkiler devam ettirilmiş, merkezî otorite korunmuş ve taht değişikliği büyük bir iç mücadele yaşanmadan gerçekleştirilmiştir.

Kara Issık Kağan, uzun süre hüküm süren bir hükümdar değil; Göktürk Devleti’nin kuruluşuyla yükselişi arasındaki kritik geçişi sağlayan kağandır. Bumin’den aldığı devleti korumuş ve daha da güçlenmeye hazır biçimde Mukan Kağan’a bırakmıştır.

Kaynaklar

• Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2021, s. 20-23. Türk Tarih Kurumu nüshası
• Ahmet Taşağıl, “Türk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Ansiklopedisi
• Linghu Defen, Zhou Shu, 50. bölüm, “Türkler” bahsi.
• Li Yanshou, Bei Shi, 99. bölüm, “Türkler” bahsi.
• Wei Zheng, Sui Shu, 84. bölüm, “Türkler” bahsi.
• Sima Guang, Zizhi Tongjian, Batı Vey dönemine ait 552-553 yılı kayıtları.
• Talat Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.
• Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri, I. ve II. Köktürk Kağanlığı
• Çiğdem Şahin, “Göktürklerde Diplomasi ve Diplomatik Hediyeler”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, Sayı 40, 2018. Makale