İçihise Şanyü (İti-Sie / Yizhixie)

Büyük Hun Devleti’nin 5. Hükümdarı (MÖ 126 – MÖ 114)

İçihise Şanyü (İti-Sie / Yizhixie), Büyük Hun Devleti’nin 5. hükümdarıdır. Çun-Çen (Kün-Çin)’in kardeşi olup, hanedan içi mücadele sonucunda tahta geçmiştir. Onun dönemi, Hun İmparatorluğu’nun Çin’de yayılmacı bir siyaset izleyen Han İmparatoru Wu (MÖ 141–87) ile yoğun ve sistemli savaşlara girdiği kritik bir safhayı temsil eder.

İçihise devri, Hun tarihinin savunma ve karşı koyma dönemidir. Artık Çin, Mete ve Lao Şang dönemlerindeki gibi edilgen değil; askerî reformlarını tamamlamış, geniş çaplı seferlere hazır bir imparatorluk hâline gelmiştir.

Hayatı ve Tahta Çıkışı

Başlangıçta Çun-Çen’in küçük kardeşi olan ve Doğu Luli Prensi unvanını taşıyan İçihise, yeğeni Doğu Tuqi (Bilge Prens) Yudan’a karşı harekete geçmiştir.

Yudan, savaşta İçihise tarafından mağlup edilerek Han Hanedanı’na sığınmış; İmparator Wu tarafından kendisine asil bir unvan verilmiş, ancak kısa süre sonra ölmüştür.[1]

Bu gelişme, Hun hanedanı içinde iç çatışmaların belirginleştiği bir dönemin başlangıcıdır.

Han-Hun Savaşları Dönemi

İçihise’nin hükümdarlığı, Çin İmparatoru Wu-ti’nin saldırgan ve yayılmacı siyasetine denk gelir. Bu dönem, Hun–Çin savaşlarının en yoğun safhalarından biridir.

MÖ 125 Seferleri

Hunlar, her biri yaklaşık 30.000 süvariden oluşan üç ayrı birlikle Çin eyaletlerine akın düzenledi. Batı Jükü prensi, Ordos bölgesinin Çin tarafından alınmasına ve Shuofang şehrinin inşa edilmesine karşılık olarak sınır bölgelerine saldırdı ve birçok esir aldı.

MÖ 124–123 Seferleri

Wei Qing komutasındaki Han ordusu yaklaşık 100.000 kişilik kuvvetle Hunlara karşı sefere çıktı. Sağ Bilge Kralı (Tuqi) geri çekilmek zorunda kaldı. Çin yıllıklarına göre:

  • 15.000 Hun esir alındı

  • On küçük prens ele geçirildi

  • Çok sayıda hayvan ganimet olarak alındı[1]

MÖ 123’te Dingxiang’ın kuzeyinde çatışmalar devam etti. Zhao Xin adlı bir Hun prensi Çin’e sığınarak İçihise’nin kız kardeşiyle evlendi ve Çin’e danışmanlık yaptı. Onun tavsiyesiyle İçihise, başkenti Gobi Çölü’nün daha kuzeyine taşıdı.[2][3]

Bu hamle, bozkır derinliğini stratejik savunma hattı olarak kullanma kararının göstergesidir.

MÖ 121–119 Dönemi

Huo Qubing komutasındaki Çin süvarileri batıya ilerleyerek Yanzhi ve Qilian Dağları’na kadar ulaştı. Çin kaynaklarına göre:

  • 30.000’den fazla Hun öldürüldü veya esir alındı

  • Yanmen ve Dingxiang bölgelerinde yoğun çatışmalar yaşandı[2]

MÖ 119 – Mobei Muharebesi

Hun tarihinin en kritik çarpışmalarından biri Mobei Muharebesi’dir.

Wei Qing ve Huo Qubing yaklaşık:

  • 100.000 süvari

  • 200.000 piyade

  • 140.000 ikmal atı

ile büyük bir sefer başlattı.

İçihise, süvari birlikleriyle karşı koydu; ancak ağır kayıplar verdi. Çin kayıtlarına göre yüz binlerce at kaybedildi ve Hun askerî gücü önemli ölçüde sarsıldı.[2]

Bu muharebe, Hun Devleti için stratejik bir kırılma noktasıdır.

İç Çözülme ve İhanet

İçihise, bazı komutanların yenilgilerden sonra kaçması üzerine sert tedbirler almak istemiştir. Ancak Hunie adlı prens, Syuchu’yu öldürerek Çin’e sığınmış ve güç dengesi Han lehine kaymıştır.

MÖ 124–119 arasındaki savaşlarda Çin kaynaklarına göre Hunlar yaklaşık 300.000 askerî ve sivil kayıp vermiştir.[4]

Bu rakamlar Çin kaynaklarına dayansa da, dönemin şiddetini göstermesi açısından önemlidir.

Ölümü ve Sonrası

İçihise, MÖ 114 yılında ölmüş ve yerine oğlu Uvey Şanyü (Vuvey / Wu-wei) geçmiştir.

Onun dönemi, Hun Devleti’nin savunmaya çekildiği, İpek Yolu üzerindeki hâkimiyetin sarsıldığı ve Çin baskısının kurumsallaştığı bir devirdir.

Tarihî Değerlendirme

İçihise Şanyü dönemi:

  • Hun Devleti’nin savunma stratejisine geçtiği

  • Çin’in askerî reformlarının sonuç verdiği

  • İmparatorluk dengesinin bozulmaya başladığı

  • İç çatışmaların belirginleştiği

bir dönemdir.

Bu devir, Büyük Hun İmparatorluğu’nun “direniş safhası” olarak değerlendirilir.

Kaynakça

  1. Loewe, M. (2000). A Biographical Dictionary of the Qin, Former Han and Xin Periods.

  2. Whiting, M. (2002). Imperial Chinese Military History.

  3. Taskin, B.S. (1968). Materials on Sünnu History, Moscow.

  4. Bichurin, N.Ya. Collection of Information on Peoples in Central Asia in Ancient Times, Vol. 1, pp. 37–42.

  5. Sima Qian, Shiji.

  6. Ban Gu, Hanshu.

  7. Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi.

Hazırlayan:


Ahmet Koç
Türk Tarih Araştırmacısı
Devletialiyyei.com Kurucusu