İshak Paşa

Fâtih ve II. Bayezid Devirlerinin Vezîrü’l-Kebîri

İshak Paşa, Osmanlı tarihinin XV. yüzyıl ikinci yarısında öne çıkan devlet adamlarından biri olan İshak Paşa, hem Fâtih Sultan Mehmed hem de II. Bayezid dönemlerinde sadâret makamına yükselmiş, askerî ve siyasî sahada mühim roller üstlenmiştir. Kaynaklarda aynı dönemde yaşamış iki farklı İshak Paşa’nın bulunması sebebiyle hayatı hakkında zaman zaman karışıklıklar meydana gelmişse de, vakfiye kayıtları ve siyasî rolü dikkate alındığında dönemin “vezîrü’l-kebîr”i olarak anılan şahsiyetin büyük ölçüde İshak Paşa b. İbrâhim olduğu kabul edilmektedir.

Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1460’lı yıllarda Anadolu beylerbeyiliği ve ardından sadrazamlık makamına yükselmiş olması dikkate alınarak tahminen 1425 yılı civarında doğmuş olduğu söylenebilir.

Köken Meselesi

Tarih kaynakları iki farklı İshak Paşa’dan söz eder:

  • İshak b. Abdullah: Devşirme kökenli olduğu, muhtemelen Rum veya Pomak asıllı bulunduğu ve II. Murad devrinde hazinedarlıktan vezirliğe yükseldiği belirtilir.

  • İshak b. İbrâhim: Vakfiyesindeki bilgilere göre İnegöllü olup eski bir Türk ailesine mensuptur.

Fâtih devrinde Anadolu beylerbeyiliği yapan iki İshak Paşa bulunması sebebiyle bu kimlikler sıkça karıştırılmıştır. Ancak 1469-1472 ve 1481-1482 yıllarındaki sadâret görevleriyle öne çıkan ve geniş hayrat bırakan devlet adamının İshak Paşa b. İbrâhim olduğu görüşü ağır basmaktadır.

Devlet Hizmetine Girişi ve İlk Görevleri

İshak Paşa’nın gençlik yılları hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır. Resmî kayıtlarda ilk defa 1463-1464 yıllarında Anadolu Beylerbeyi olarak görülür. Bu makam, onun askerî ve idarî kabiliyetinin erken dönemde takdir edildiğini göstermektedir.

İstanbul’un fethi sırasında Anadolu Beylerbeyi olarak görev yaptığı bilinmektedir. Bu görev, Fâtih Sultan Mehmed’in merkezî idaresindeki güvenilir kumandanlardan biri olduğunu ortaya koymaktadır.

Birinci Sadareti (1469–1472)

Rum Mehmed Paşa’nın azli üzerine Vezîr-i Âzamlığa getirilmiştir.

Fâtih Sultan Mehmed’in kendisine verdiği ilk mühim vazife, Karaman üzerine sefer düzenlemek olmuştur. Karaman’da ciddi bir mukavemetle karşılaşmamış; 1470 yılında Karamanlıların bir bölümünü İstanbul’a nakletmiştir. Bu iskân hareketi sonucunda İstanbul’da yerleştirildikleri semt, geldikleri şehrin adıyla anılmış ve bugünkü Aksaray semti bu şekilde teşekkül etmiştir.

1472 yılında görevinden azledilmiştir.

1481 Saltanat Buhranı ve Kritik Rolü

1481 yılında Fâtih Sultan Mehmed’in vefatı üzerine Osmanlı Devleti büyük bir saltanat krizi yaşamıştır. O sırada sadrazam olan Karamanlı Mehmed Paşa, Şehzade Cem’i desteklerken; İshak Paşa Şehzade Bayezid’in tarafını tutmuştur.

Bu süreçte:

  • Bayezid’e peş peşe mektuplar göndererek İstanbul’a davet etmiştir.

  • Başkentte asayişi sağlamaya çalışmıştır.

  • Yeniçerileri çeşitli vaatlerle yatıştırmıştır.

  • Şehzade Korkut’u geçici olarak “nâib-i saltanat” sıfatıyla tahta oturtarak hukuki boşluğu doldurmuştur.

Bu tedbirler, II. Bayezid’in cülûsunun gerçekleşmesini sağlamış ve İshak Paşa’yı devlet siyasetinin merkezine taşımıştır.

İkinci Sadareti (1481–1482)

II. Bayezid tahta geçtikten sonra İshak Paşa’yı yeniden sadrazamlığa getirmiştir.

Ancak saray içinde büyük bir rekabet başlamıştır. Gedik Ahmed Paşa ve Mustafa Paşa ile yaşanan çekişmeler, yeni dönemin güç dengelerini belirlemiştir. İshak Paşa, yeniçeriler üzerindeki nüfuzunu kullanarak rakiplerine karşı üstünlük sağlamaya çalışmış; ancak II. Bayezid zamanla artan etkisinden rahatsızlık duymuştur.

1482 yılında sadâret görevinden azledilmiştir.

Son Yılları ve Vefatı

Sadâretten ayrıldıktan sonra Selânik sancağına gönderilmiştir.

1487 yılında Selânik’te vefat etmiş, vasiyeti üzerine İnegöl’de yaptırdığı türbesine defnedilmiştir.

Ailesi

İsfendiyaroğulları sülâlesinden Tâcünnisâ Sultan Hatun ile evlidir. Vakfiyelerden:

  • Pîrî Bey

  • Şâdî Bey

  • İbrâhim Bey

  • Şehzade Sultan

  • Hafsa Hatun

isimli çocuklarının bulunduğu anlaşılmaktadır. Oğullarından bazıları II. Bayezid döneminde önemli mali görevlerde bulunmuştur.

Hayratı ve Vakıfları

İshak Paşa, yalnızca bir devlet adamı değil aynı zamanda büyük bir hayır sahibidir.

Başlıca eserleri:

  • İnegöl İshak Paşa Külliyesi ve Türbesi

  • İstanbul Ahırkapı’da İshak Paşa Camii ve Hamamı

  • Selânik’te cami ve imaret

  • Köstendil-Struma köprüsü (nispet edilir)

  • Kütahya’da zâviye

  • Edirne’de hamam ve çeşme

1486 ve 1487 tarihli vakfiyeleri, geniş vakıf sistemini ve sosyal yardım anlayışını açıkça ortaya koymaktadır.

Tarihî Değerlendirme

İshak Paşa, Fâtih Sultan Mehmed devrinin askerî-idarî yapılanması ile II. Bayezid devrinin saltanat mücadeleleri arasında bir geçiş figürü olmuştur.

Özellikle 1481’deki saltanat krizinde oynadığı rol, Osmanlı tahtının II. Bayezid’e intikalini mümkün kılmıştır. Bu yönüyle, Osmanlı siyasî tarihinin kritik eşiklerinden birinde belirleyici bir aktör olarak karşımıza çıkmaktadır.

Ahmet Koç
Türk Tarih Araştırmacısı